INGARDEN Roman Witold - filozof, uczeń E. Husserla, przeciwnik idealizmu transcendentalnego, twórca drugiej fenomenologii (realistycznej), estetyk, ur. 5 II 1893 w Krakowie, zm. 14 VI 1970 tamże.

Studia filozoficzne oraz matematyczne i fizyczne rozpoczął we Lwowie (1911-1912); za poradą K. Twardowskiego wyjechał do Getyngi, gdzie studiował filozofię (u E. Husserla, A. Reinacha, H. Maiera, L. Nelsona, słuchał wykładów M. Schelera), psychologię (u G. E. Müllera), matematykę (u D. Hilberta). Studiował także na uniwersytetach w Getyndze (1912-1914, 1915-1916), Wiedniu (1914-1915) i Fryburgu Badeńskim (1916-1917), gdzie zaprzyjaźnił się z E. Stein. W 1918 obronił rozprawę doktorską pt. Intuition und Intellekt bei Henri Bergson.

Po powrocie do Polski pracował jako nauczyciel gimnazjalny w Lublinie, Warszawie, Toruniu, Lwowie. W 1924 uzyskał habilitację na podstawie rozprawy Essentiale Fragen (O pytaniach esencjalnych, w: tenże, Z teorii języka i filozoficznych podstaw logiki). W 1925 rozpoczął wykłady jako docent na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Przebywał na stypendium (1927-1928) w Niemczech (spotkania z F. Kaufmannem, H. Conrad-Martius, Stein, Husserlem, M. Heideggerem) i w Paryżu (wykłady P. Janeta i E. Le Roya). W 1933 otrzymał nominację na prof. nadzwyczajnego Katedry Filozofii Uniwersytetu Jana Kazimierza.

W czasie II wojny światowej wykładał historię literatury niem. i teorię literatury (Lwowski Uniwersytet Państwowy im. I. Franki) oraz uczył matematyki (Szkoła Techniczna dla Polaków), uczestniczył też w tajnym nauczaniu uniwersyteckim, napisał Spór o istnienie świata. Po wojnie wykładał na UJ, gdzie po nominacji na prof. zwyczajnego (1946) objął II Katedrę Filozofii. Sprawował opiekę nad Katedrą Filologii Germańskiej (od 1949). W 1950 decyzją władz komunistycznych został odsunięty od pracy na uniwersytecie. Wykłady wznowił w 1957 i otrzymał kierownictwo Katedry Filozofii UJ. Sprawował je do przejścia na emeryturę w 1963.

I. był członkiem PAU i PAN. Zorganizował Sekcję Estetyki w Krakowskim Oddziale Polskiego Tow. Filozoficznego. Brał udział w wielu międzynarodowych kongresach filozoficznych i estetycznych, wygłaszał odczyty w pol. i zagranicznych towarzystwach naukowych oraz uniwersytetach. Należał do Międzynarodowego Tow. Fenomenologicznego, Amerykańskiego Tow. Estetycznego. Otrzymał nagrodę fundacji A. Jurzykowskiego (USA, 1966) oraz dyplom Gottfried-von-Herder-Preis (Austria, 1968).

DZIEŁA I.: Uber die Stellung der Erkenntnistheorie im System der Philosophie; Das literarische Kunstwerk (O dziele literackim); O poznawaniu dzieła literackiego; Spór o istnienie świata (...); Szkice z filozofii literatury; Untersuchungen zur Ontologie der Kunst; Przeżycie, dzieło, wartość; Erlebnis, Kunstwerk und Wert; Uber die Verantwortung; Książeczka o człowieku; Gegenstand und Aufgaben der Literaturwissenschaft. I. wydał także: Briefe an Roman I. Mit Erlauterungen und Erinnerungen an Husserl.

(...)

Najważniejszy wpływ na poglądy I. odegrało spotkanie z filozofią fenomenologiczną, nie przesądziło ono jednak rezultatów badań. Pomimo szacunku żywionego dla Husserla, I. przeciwstawił się jego autorytetowi (List do Husserla z 1918). Polemika z idealizmem transcendentalnym zaowocowała w bezpośrednich wypowiedziach na temat Husserlowskiej filozofii, a także we własnej kontrpropozycji teoretycznej. Dociekania I. koncentrowały się w obrębie ontologii, teorii poznania i estetyki.

ONTOLOGIA. Ontologia pojmowana jako nauka o możliwych sposobach istnienia zajmuje w pracach I. pozycję wyróżnioną; jej systematycznym wykładem jest Spór o istnienie świata, a przygotowaniem do niego były: Essentiale Fragen, wprowadzające odróżnienie pojęcia idei (eidos) i istoty (Wesen), oraz zarysowujące teorię idei. Bemerkungem zum Problem Idealismus-Realismus wyszczególnia 3 grupy zagadnień: ontologiczne, metafizyczne i teoriopoznawcze, wprowadza sposoby istnienia i momenty bytowe jako podstawowe pojęcia ontologii egzystencjalnej. Das literarische Kunstwerk wprowadza ontologię przedmiotu czysto intencjonalnego, natomiast Vom formalen Aufbau des individuellen Gegenstandes ontologię formalną samoistnego przedmiotu indywidualnego.

I. wyróżniał następujące dziedziny istnienia: dziedzinę przedmiotów indywidualnych, dziedzinę idei, dziedzinę jakości idealnych. Pojęcie istoty odnosi do przedmiotów indywidualnych (samoistnych i niesamoistnych). W różnych przedmiotach indywidualnych stwierdzał identyczność określonych momentów, wyznaczających pewien ich zakres. Dobór identycznych momentów, którym odpowiada wiele indywidualnych egzemplifikacji, określał mianem idei. Idee cechują się dwustronnością: mają charakterystyczną budowę różniącą je od przedmiotów indywidualnych oraz od jakości idealnych; są ideami czegoś, czyli różnią się między sobą zawartością. Ontologia bada jedynie zawartość idei i konieczne związki pomiędzy jakościami idealnymi, które występują w zawartości idei jako stałe i zmienne - egzystencjalne, formalne i materialne. Rozważania ontologiczne muszą objąć 3 obszary: egzystencjalny, formalny i materialny, ponieważ każdy przedmiot możemy rozpatrywać ze względu na jego sposób istnienia, budowę formalną (formą jest to, co niejakościowe w przedmiocie - np. bycie podmiotem własności, bycie własnością) i uposażenie jakościowe (własności, które przedmiotowi przysługują). Sposób istnienia można w przedmiocie wyodrębnić jedynie abstrakcyjnie. Nie jest on czymś prostym, lecz stanowi swoistą całość, w której - na drugim szczeblu abstrakcji - można wyróżnić momenty bytowe: samoistność (autonomia) i niesamoistność (heteronomia), pierwotność i pochodność, samodzielność i niesamodzielność, niezależność i zależność, trwałość i kruchość, aktualność i nieaktualność, nieszczelinowość i szczelinowość, ogólność i ujednostkowienie. Dopuszczalne kombinacje momentów bytowych wyznaczają możliwe sposoby istnienia: byt absolutny (ponadczasowy), byt pozaczasowy (idealny), byt czasowy (realny) w trzech odmianach (przeszłej, teraźniejszej i przyszłej), byt czysto intencjonalny.

Ontologia formalna obejmuje zagadnienia dotyczące: samoistnego przedmiotu indywidualnego (jednostronność budowy formalnej, pełnia uposażenia jakościowego); przedmiotu czysto intencjonalnego (dwustronność budowy formalnej, miejsca niedookreślenia w zawartości tegoż przedmiotu); idei; stanu rzeczy; stosunku; istoty przedmiotu indywidualnego; tożsamości przedmiotu trwającego w czasie; formy czystej świadomości. Esencjalizm I., przyjmujący pojęcie tożsamości dynamicznej, nie wyklucza zmienności przedmiotów trwających w czasie. Ponieważ świat realny zdaje się stanowić całość wyższego rzędu (wielość przedmiotów indywidualnych powiązanych relacjami), konieczne stają się rozważania nad dziedzinami przedmiotowymi i formą świata. Dla ukonstytuowania się jedności świata realnego istotne znaczenie ma sieć związków przyczynowo-skutkowych, dlatego I. osobne rozważał kwestię determinizmu. Pojmowanie czasu jako matematycznego jednorodnego continuum i przekonanie o różnicy czasowej między przyczyną a skutkiem prowadzi do trudności. I. uważał teraźniejszość jako rozciągłą, opowiadając się za równoczesnością bezpośredniej przyczyny i jej skutku. Uzasadniał niesprzeczność tego twierdzenia z determinizmem umiarkowanym, dla którego zasadnicze znaczenie ma pojęcie systemu względnie izolowanego. Systematycznych badań w zakresie materialnej ontologii I. nie przeprowadził.

Badania ontologiczne, jako teoretycznie wcześniejsze i ogólniejsze od nauk szczegółowych, powinny stanowić początek każdych rozważań filozoficznych. Ontologia stanowi filtr eliminujący problemy i rozstrzygnięcia niespójne z ideą badanych przedmiotów. Posługuje się aprioryczną analizą zawartości idei (pojmowaną intuicyjnie), nie traci związku z szeroko pojętym doświadczeniem, co umożliwia wyznaczenie szerokiego zakresu badań. Poznanie zależności pomiędzy jakościami idealnymi obejmuje zarówno widzenie istotnościowe, jak i operacje myślowe (intuicja ejdetyczna i dedukcja muszą być ze sobą skorelowane). Podstawę poznania filozoficznego stanowi ontologia, ale celem jest metafizyka (nauka o istocie faktycznie istniejącego bytu). Formułuje ona sądy egzystencjalne o wszystkich dziedzinach przedmiotowych, w tym o ideach. Koncepcja dwustronności budowy formalnej idei umożliwiła takie rozgraniczenie kompetencji poznawczych (ontologia bada zawartość idei, metafizyka rozpatruje "idee jako idee"). Metafizyki - poza sformułowaniem ogólnej koncepcji - I. nie zbudował. Nie rozstrzygnął metafizycznego problemu sposobu istnienia świata realnego, ale skłaniał się do rozstrzygnięcia realistycznego.

(...)

ESTETYKA. I. początkowo wyróżnił 2 działy filozoficznej nauki o sztuce: filozofię sztuki i estetykę (filozofię przeżycia estetycznego). Później zrewidował to stanowisko, określając przedmiot estetyki filozoficznej jako tzw. sytuację estetyczną, czyli spotkanie artysty (lub odbiorcy) z dziełem sztuki. Tylko takie pojmowanie przedmiotu estetyki zapewnia jej jednolitość i unika jednostronności subiektywizmu bądź obiektywizmu. Nie każdy kontakt ze sztuką stanowi przedmiot badania estetyki filozoficznej, lecz spotkania przebiegające w postawie estetycznej, motywowane pragnieniem ucieleśniania, współkonstytuowania i uchwytywania wartości. Tak pojęta estetyka obejmuje: ontologię dzieł sztuki i przedmiotu estetycznego; fenomenologię procesu twórczego i przeżycia estetycznego; fenomenologię stylów artystycznych i ich stosunku do wartości; ontologię i fenomenologię wartości artystycznych i estetycznych; teorię poznania dzieła sztuki i przedmiotu estetycznego; teorię sensu i funkcji sztuki w ludzkim życiu (metafizykę sztuki?).

Podstawowe rozróżnienia ontologiczne to: fundament bytowy dzieła sztuki; dzieło sztuki jako intersubiektywny przedmiot czysto intencjonalny; przedmiot estetyczny. Przedmioty czysto intencjonalne stanowią najsłabszą postać bytu, dla swego zaistnienia i utrzymania się w bycie domagają się istnienia przedmiotów o mocniejszym statusie egzystencjalnym: realnych przedmiotów, w których są utrwalone, przeżyć świadomych twórcy, od których są pochodne, obcowania estetycznego odbiorcy, który je utrzymuje w istnieniu. Przedmioty czysto intencjonalne są podmiotami własności jako intencjonalne struktury (jako specjalna odmiana bytów), i są podmiotami swojej zawartości (fingują rzeczywistość o określonym statusie egzystencjalnym, formie i materii) - I. mówi więc o ich dwupodmiotowości. W zawartości dzieł sztuki występują miejsca niedookreślenia, dlatego I. uznał je za schematyczne (wyjątek stanowi dzieło architektoniczne). Obcowanie odbiorcy z dziełem sztuki prowadzi do wypełnienia miejsc niedookreślonych i ukonstytuowania przedmiotu estetycznego. Konsekwencją tych dystynkcji pojęciowych było odróżnienie wartości artystycznej (dzieła sztuki) od wartości estetycznej (przedmiotu estetycznego).

Człowiek żyje na granicy dwóch światów - przyrodniczego i kulturowego. Wytwory kulturowe zaspokajają ludzkie potrzeby duchowe, są wyrazem tęsknoty za wartościami absolutnymi (estetycznymi i moralnymi) oraz za kontemplacją jakości metafizycznych. I. wskazał na szczególny status egzystencjalny wytworów kulturowych. Pojmował kulturę jako swoiście ludzką aktywność, motywowaną dążeniem do ucieleśniania wartości i obcowania z nimi.

(...)

Zofia Majewska

<--Powrót do haseł