INFORMACJA (łac. informatio - przedstawienie, wizerunek; informare - kształtować, przedstawiać) - treść komunikatu, sens przekazywanej wiadomości. Potocznie: wiadomość, komunikat (ujęcie przedmiotowe), ale także: powiadomienie o czymś, zakomunikowanie czegoś, przekazanie wiadomości dotyczącej czegoś indywidualnemu lub zbiorowemu odbiorcy (ujęcie czynnościowe).

Z DZIEJÓW POJĘCIA INFORMACJI. W czasach starożytnych i średniowiecznych termin "informacja" używany był przede wszystkim w opisie i wyjaśnianiu poznania, oznaczał treść poznawczą pochodzącą od rzeczy. I. była rozumiana jako rezultat czynności "in-formowania", czyli formułowania treści poznawczych. Pierwotne znaczenia terminu "informacja" miały związek z dziedziną poznania i społecznego funkcjonowania człowieka. Łac. słowo "informatio" pochodzi od czasownika "in-formare", który ma dwie grupy znaczeń: 1) kształtować, urabiać, odciskać formę i 2) przedstawiać, wyobrażać, określać. Metafora odciskania formy wskazuje na wyraz bardziej podstawowy. Jest nim rzeczownik "forma". Pojęcie i. jest w klasycznej łacinie powiązane przede wszystkim z metaforyką kształtu (formy). Mianem "informatio" określano pewne wyobrażenie, także znaczenie pojedynczego wyrazu, jak również rezultat uwyraźnienia i rozwinięcia treści (we współczesnej terminologii: "zawartości informacyjnej") nazwy. Przez i. rozumiano również: pouczenie (instrukcję) oraz rezultat pouczenia (instrukcji).

W filozofii scholastycznej termin "informatio" używany był jako termin techniczny, stosowany na określenie "in-formowania", tzn. zdeterminowania, ukonstytuowania materii przez formę. Termin "in-formacja" oznaczał zarówno proces formowania, jak i jego rezultat. W myśli scholastycznej i. rozumiano również jako ograniczenie intelektu przez formę. Kartezjusz, korzystając z tradycji scholastycznej, rozumiał termin "informatio" jako uformowanie umysłu (w terminologii Kartezjusza "duszy") przez fizyczną strukturę mózgu.

W XX w., wraz z wynalezieniem maszyn cyfrowych i rozwojem technologii komputerowych, i. przestała być traktowana wyłącznie w związku z poznaniem. Termin "informacja" oznacza współcześnie m.in. dane (wyrażone za pomocą znaków językowych), które można gromadzić, przetwarzać i przekazywać.

SFORMUŁOWANIE TEORII INFORMACJI (ILOŚCIOWE POJĘCIE INFORMACJI). I. zakłada znakowe pośrednictwo, nadawcę oraz odbiorcę komunikatu. Stąd można mówić o aspekcie syntaktycznym i. (obejmującym relacje między znakami), semantycznym (podkreślającym relacje między znakami a tym, do czego znaki się odnoszą, co w rzeczywistości reprezentują) oraz pragmatycznym (wskazującym na relacje zachodzące między znakami a ich użytkownikami: nadawcą i odbiorcą). Dopiero uwzględnienie wszystkich wymienionych wymiarów łącznie pozwala na precyzyjniejsze dookreślanie i., która nie ma sensu bezwzględnego, a jedynie względny - zwł. z uwagi na wymiar pragmatyczny komunikatu. Dlatego zagadnienie i. przedstawiane bywa rozmaicie w różnych naukach, z uwagi na właściwy im przedmiot dociekań specyfikujących także rozumienie i. oraz pojęć z nią związanych.

Dostrzeżenie specyfiki zagadnienia i., poprzedzone intensywnym rozwojem technologii umożliwiających przesyłanie zakodowanych wiadomości na znaczne odległości (np. telegraf), zaowocowało badaniami nie powiązanymi z epistemologią, zorientowanymi na kompleksowe ujęcie problematyki dotyczącej i. w formie systemu pojęć i twierdzeń (teorie i.). Najwcześniejsze próby podjęte zostały na przełomie lat 30. oraz 40. XX w. i związane były z poszukiwaniem ścisłych, teoretycznych podstaw rodzącej się dyscypliny naukowej, jaką była telekomunikacja. Badaczem uznawanym za twórcę pierwszej teorii i. jest uczony amer., C. E. Shannon. Zaproponował on ilościową teorię, nazywaną również matematyczną lub klasyczną teorią i., opartą na zdefiniowanym probabilistycznie pojęciu entropii. Analizując wysoce aktualne wówczas problemy z zakresu telekomunikacji, skoncentrował się zwł. na procesie przesyłania wiadomości. Opierał rozważania na wyodrębnionych podstawowych elementach umożliwiających przekaz, do których zaliczył: źródło komunikatu, nadajnik sygnałów, kanał transmisyjny, odbiornik sygnałów oraz adresata. Podkreślał również rolę zewnętrznego wobec tego układu źródła zakłóceń, które ma poważny wpływ na jakość komunikatu odebranego przez adresata. Abstrahując od problemów związanych z procesem komunikacji ujętym od strony fizycznej, matematyczna teoria i. zwraca uwagę na informacyjny kontekst zagadnienia, zwł. z punktu widzenia odbiorcy komunikatów, świadomego zakłóceń, jakim mogą one ulegać podczas transmisji. Podstawą tego podejścia jest konstatacja, iż wiadomość (komunikat) jest tym cenniejsza dla odbiorcy, im więcej i. zawiera, natomiast ilość i. jest odwrotnie proporcjonalna do prawdopodobieństwa wystąpienia danej wiadomości. Pojęcie i. zostało przy tym praktycznie zredukowane do probabilistycznie definiowanej miary jej ilości, co było bezpośrednim skutkiem przyjętej perspektywy badawczej nie uwzględniającej ani treści, ani celu przekazywanych wiadomości. W klasycznej teorii i. koncentrowano się bowiem na sytuacji odbiorcy komunikatów, który odebrawszy wiadomość b1, nie jest pewien, czy jest ona jedną z wiadomości (i zbioru wiadomości potencjalnie możliwych do wysłania (i-elementowy zbiór (). Gdyby tak było, można mówić o zjawisku i., w przeciwnym przypadku odbiorca jest jedynie ofiarą zakłócenia transmisji. Ponieważ nie jest jasne, który komunikat ze zbioru ( został faktycznie wysłany, odbiorca charakteryzuje się określonym poziomem niewiedzy (nieokreśloności), której miarą jest tzw. entropia. Maleje ona w wyniku otrzymania wiadomości, a różnica między entropią po odebraniu wiadomości (końcową) oraz entropią przed tym faktem (początkową) jest miarą ilości i., charakteryzującej odebraną wiadomość.

Pojęcie ilości i. bywa rozumiane przez badaczy nieco szerzej niż w podejściu klasycznym, skoncentrowanym na procesie komunikacyjnym skutkującym zmniejszaniem entropii. Teoriami akcentującymi aspekt znaczeniowy i. (zawartość treściową komunikatu) są teorie semantyczne, których rozwój jest niewątpliwie związany z inicjacją badań nad tzw. i. semantyczną (R. Carnap, Y. Bar-Hillel). Opierają się one na shannonowskim pojęciu ilości i., które zostaje dookreślane znaczeniowo, pozwalając tym samym na wartościowanie i., dzięki rozróżnieniu i. prawdziwej oraz fałszywej. Taka perspektywa umożliwia relatywizację analiz do konkretnych sytuacji decyzyjnych, co w oczywisty sposób rzutuje na pozatelekomunikacyjną aplikację wyników. Podobnie jest w przypadku pragmatycznej teorii i., opartej na zdefiniowanym przez K. Szaniawskiego pojęciu pragmatycznej wartości i. Umożliwia ono ocenę i. nie tylko na podstawie jej aspektu semantycznego (prawdziwa bądź nie), ale także pod kątem przydatności dla odbiorcy z uwagi na uwzględnienie subiektywnie rozumianej użyteczności.

(...)

POJĘCIE INFORMACJI W FILOZOFII. Ogólność pojęcia i. sprzyja jego użyteczności w filozofii. Współcześnie dokonuje się próby (określanej jako próba filozoficzna) skonstruowania nowego pojęcia i., uwzględniającego zarówno ilościowe, jak i jakościowe aspekty zjawiska i. (F. I. Dretske, K. M. Sayre). Podejście takie określane jest mianem syntezy ilościowego (klasycznego) i jakościowego (semantycznego) pojęcia i. Synteza ta jest uznawana za jeden z centralnych problemów, który stoi przed współczesną filozofią. Przyjęcie tezy o filozoficznym charakterze tej próby nie musi oznaczać, że pojęcie i. (jak również nowa teoria i.), powstałe dzięki tego typu operacjom, będzie filozoficzne.

Wskazywane są kryteria (Lubański), pozwalające na rozstrzygnięcie, czy pojęcie i., jakim operuje dana nauka, jest filozoficzne, czy też może być za filozoficzne uznane (kryteria "filozoficzności" pojęcia i.): 1) ogólność; 2) kryterium "pragmatyczne" - pojęcie jest filozoficzne wówczas, gdy jest przydatne w pracy filozofa i pomaga mu w rozwiązywaniu problemów filozoficznych; 3) kryterium "statystyczne" - zastosowanie tego kryterium polega na zarejestrowaniu, czy termin "informacja" występuje w dyskusjach filozoficznych, co wiąże się z kryterium drugim, gdyż wskazuje na przydatność pojęcia i. w rozwiązywaniu problemów filozoficznych.

Kategoria i. w teorii poznania służy do definiowania, czym jest poznanie. Termin "informacja" jest współczesnym, bardziej nawet uniwersalnym odpowiednikiem terminu "poznanie" (M. Lubański). Wg autora pojęcie i. oraz pojęcie poznania mogą zastępować się nawzajem z tego względu, że za pomocą terminu "informacja" określa się poznanie, i odwrotnie: termin "poznanie" służy do definiowania i.: o poznaniu mówimy, że daje nam ono pewne i.; o i. z kolei możemy powiedzieć, że dostarczają poznania czy też że stanowią "materiał poznania". Można również dostrzec zamienne stosowanie terminu "informacja" z kluczowym w teorii poznania terminem "wiedza".

Termin "informacja" jest często używany w ścisłym związku znaczeniowym z terminami "wiedza" i "poznanie" (np. Dretske, Popper). Dostarczanie i. o przedmiocie (również w tym kontekście i. są rozumiane jako dane zmysłowe) jest koniecznym warunkiem poznania: "coś jest poznaniem tylko dlatego, że dostarcza (lub pretenduje do tego, że dostarcza) jakiejś informacji o swoim przedmiocie". Poznanie jest też określane mianem informatora.

Poznanie może być rozumiane zarówno czynnościowo, jako informowanie (czynność dostarczająca wiedzy - i.), jak i wytworowo - wiedza już uzyskana to tyle, co zdobyta i. (A. B. Stępień). Poznanie informuje, a tym samym przyczynia się do rozszerzenia zasobu wiedzy o świecie. Informowanie stanowi zatem podstawową czynność poznawczą.

Niekiedy uznaje się istnienie związków między intencjonalnym charakterem percepcji a i. (J. Hintikka). Percepcja jest intencjonalna (skierowana na przedmiot) dlatego, że dostarcza ona i. (percepcja jest intencjonalna, ponieważ jest "informacyjna").

(...)

Zdzisław A. Błasiak, Marcin Koszowy

<--Powrót do haseł