INDYWIDUALIZM ETYCZNY - teoria człowieka przyjmująca najwyższą realność i wartość jednostki w życiu społecznym, polityce, ekonomii, religii, moralności i twórczości artystycznej. Jednostkę ludzką (indywiduum ludzkie) pojmuje się atomistycznie, jako byt realizujący się najpełniej w całkowitej lub względnej izolacji od społeczności. I. nie stanowi ani jednorodnej postawy, ani nie opiera się na jednorodnej teorii, ma cechy prądu kulturowego, wiążą się z nim zjawiska kultury nowożytnej, takie jak: liberalizm, utylitaryzm, leseferyzm, tolerancja, emancypacja i demokracja. Przeciwstawia się etatyzmowi i kolektywizmowi oraz moralności preskryptywnej i skodyfikowanej.

Termin "individu" ("induvidualisme") pojawił się w antropologii i etyce we Francji, przeniesiony z logiki i historii naturalnej (nauk przyrodniczych); A. de Toqueville w 1750 w dziele O demokracji w Ameryce wskazał na jego genezę w mentalności demokratycznej; termin "indywidualizm" wyparł wcześniej używany termin "egotyzm".

Na rozwój i. w etyce nowożytnej i współczesnej wpłynęły: reformacja (i. teocentryczny), kapitalizm i oświeceniowe nurty filozoficzne i naukowe (i. antropocentryczny). Szczególnie anabaptyści i kwakrzy odrzucając wszelką organizację kościelną i negując autorytet w religii i moralności przyczynili się do rozpowszechnienia i. jako postawy życiowej. Z i. wiązali postulat tolerancji religijnej. Obrót pieniądzem i rozwój własności prywatnej doprowadziły do umocnienia poczucia swojej siły przez jednostkę w stosunku do społeczności, emancypowały ją ekonomicznie i kulturowo, rozluźniając więzi społeczne. Teoretyczne podstawy i. zostały wypracowane na gruncie fizykalnej koncepcji społeczeństwa. W poszukiwaniu metody naukowej w antropologii, atomizm przyrodniczy znalazł swój odpowiednik w tezach atomizmu społecznego (Th. Hobbes, P. H. T. Holbach, J. Locke, J. J. Rousseau, D. Diderot, A. N. Condorcet, H. G. R. de Mirabeau, A. Smith, J. Bentham).

Chociaż w sensie metafizycznym wszyscy oświeceniowi zwolennicy i. pojmowali jednostkę ludzka jako kompletną substancję, opartą na tej samej antropologicznej teorii, etyka ma 2 nurty: egoistyczny i altruistyczny. W myśli Hobbesa wszyscy ludzie są równymi jednostkami, ich związek jest czysto zewnętrzny, z natury jednostki są egoistyczne, a pierwotny naturalny egoizm ogranicza dopiero umowa społeczna, nigdy go całkowicie nie eliminując. Natomiast wg Rousseau umowa społeczna ma sens altruistyczny, jednostka rozwija się przez oddanie siebie społeczeństwu. Podobnie Smith dostrzegał harmonię interesów prowadzącą do współpracy jednostek w celu osiągnięcia swego dobra materialnego (bogactwo) i duchowego (rozwój, kultura). W i., mimo tendencji altruistycznej, przeważa utylitaryzm; wg Benthama, zwolennika radykalnego i., związki społeczne służą instrumentalnie egoistycznemu celowi jednostki dążącej do przyjemności (hedonizm egoistyczny). Natura ludzka zostaje ujęta kwantytatywnie (fizykalizm antropologiczny), stąd utylitaryzm postuluje największą możliwą sumę przyjemności dla największej sumy jednostek. J. S. Mill w indywidualizmie widzi antropologiczną podstawę etyki liberalizmu.

I. jest krytykowana przez etykę solidarystyczną, pozytywistyczną, marksistowską i chrześcijańsko-personalistyczną. Z pozycji solidaryzmu C. H. de Saint-Simon dostrzega w i. skrajny egoizm; H. Pesch uważa, że i. nie postrzega społeczeństwa jako jedności, lecz jako sumę jednostek i nie stwarza podstaw dla międzyludzkiej solidarności. A. Comte w swojej filozofii społecznej, i. przeciwstawia "altruistyczną" koncepcję człowieka. Marksiści widzą w i. przejaw teorii związanej ze zjawiskiem alienacji w społeczeństwie kapitalistycznym. Personalizm zarzuca i. subiektywizm etyczny, pociągający za sobą wypaczenie totalitarne oraz nieadekwatne ujęcie osoby ludzkiej, ponadto alternatywa: i. lub antyindywidualizm oceniana jest jako fałszywa. K. Wojtyła przeciwstawia - zarówno i., jak i antyindywidualizmowi (kolektywizmowi) - uczestnictwo osoby we współdziałaniu z innymi, z którego wypływa personalistyczna wartość czynu zintegrowana z jego obiektywną wartością moralną.

Alfred M. Wierzbicki

<--Powrót do haseł