INDETERMINZM (łac. indeterminatus - nieokreślony; od: in- (negacja), determinare - określać) - występujący na gruncie nauki, metanauki i filozofii pogląd przeciwstawny do determinizmu, głoszący, że żadne zdarzenia nie są koniecznościowo uwarunkowane (i. skrajny) lub że nie wszystkie zdarzenia są całkowicie zdeterminowane (i. umiarkowany). I. wyklucza z przyrody oraz ze społeczeństwa element koniecznościowy, wysuwając na czoło rolę przypadku i wolności.

Tradycyjnie i. odnoszono do kauzalizmu, stąd akauzalizm był najpowszechniejszą formą i. Wg umiarkowanego i. akauzalnego wyjaśnianie przyczynowe należy zastąpić funkcjonalnym lub probabilistycznym. Poza determinizmem jednoznacznym (P. S. Laplace) inne jego typy zawierają jakieś elementy i., co dotyczy w głównej mierze determinizmu probabilistycznego, odwołującego się do prawidłowości statystycznych, oraz pluralistycznego, głoszącego częściową niezależność pomiędzy różnymi łańcuchami przyczynowymi.

Filozoficzna idea niezdeterminowania tkwi w gr. starożytności. Epikurejska teoria atomu jest opozycyjna do teorii Demokryta i ścisłego determinizmu procesów elementarnych. Dla wyjaśnienia dostrzegalnych zmian w świecie fizycznym należy odrzucić twierdzenie Leucypa o nieskończonym łańcuchu przyczyn. Zmiana kierunku ruchu atomów dokonuje się w nieprognozowalnym miejscu i czasie. W przeciwieństwie do Platońskiego świata idei, zdarzenia świata materialnego nie są dokładnie określone, nie obowiązują prawa, pozwalające na dokładne prognozowanie zdarzeń, zaś wiedza o tym świecie nie jest pewna.

Średniowieczne dociekania nad koniecznością i nieokreślonością, oparte na Fizyce Arystotelesa, uwzględniały ewentualność występowania przypadku, co nie naruszało koniecznościowo rozumianej przyczynowości. W rozpatrywanym łańcuchu zdarzeń może wystąpić jakiś rezultat, który nie był faktycznie zamierzony. Istota przypadku nie leży w braku koniecznościowego związku między członami szeregu zdarzeń, lecz w braku przyczynowania celowego. Absolutna nieokreśloność, polegająca na niezależności od poprzedzających w szeregu przyczyn, cechowała wyłącznie akty woli. W deterministycznym obrazie świata Tomasza z Akwinu nie ma miejsca na elementy realne i obiektywnie istniejące, jednak niezdeterminowane, ponieważ nie ma działań i skutków bez racji wystarczającej. Ten obraz rzeczywistości dopuszcza jedynie i. ze strony poznania. Nie są nam poznawczo dane wszystkie czynniki zaangażowane w przebieg zdarzeń.

Równocześnie z dominującym w filozofii nowożytnej determinizmem mechanistycznym, opartym na fizyce I. Newtona, kształtował się i. filozoficzny. Jakimkolwiek zdarzeniom w świecie odmawia się prawa do miana przyczyn sprawczych (N. Malebranche). Uznanie zdarzeń przypadkowych za fizycznie możliwe stanowiło dla A. A. Cournota i Ch. Renouviera asumpt do zakwestionowania ważności zasady przyczynowości jako regulującego wyznacznika procesów fizycznych. Opartą na kategorii przypadku filozofię przyrody zbudował É. Boutroux. Adekwatną manifestacją rzeczywistości jest radykalna przypadkowość, a nie prawidłowości wyrażone w prawach nauki. Wg tychizmu Ch. S. Peirce'a absolutny przypadek, a więc zdarzenie nie mające przyczyn, jest strukturalnym składnikiem świata, jest nieredukowalnym czynnikiem procesów fizycznych, tłumaczącym ich różnorodność. Nieinteligibilność tej kategorii jest warunkowana założeniem obowiązywania absolutnego determinizmu. W pragmatyzmie W. Jamesa tychizm łączy się z teleologiczną koncepcją zdarzeń doświadczalnych. Filozoficzny i. (akcydentalizm) uznają też przedstawiciele drugiego pozytywizmu (E. Mach, R. Avenarius) oraz ich późniejsi zwolennicy. Względnie rozumiany przypadek obiektywny przyjmowali też G. W. F. Hegel, A. Schopenhauer, J. S. Mill. Usiłowali wykryć współzależność konieczności i przypadkowości. Począwszy od drugiej poł. XIX w. tendencje te wzmocnił rozwój nauk przyrodniczych, zwł. niektórych działów fizyki (L. Boltzmann, J. C. Maxwell, J. W. Gibbs).

Prawa statystyczne odkrywano w XIX w. nie tylko w fizyce, ale i w naukach biologicznych oraz społecznych. Odkryciom tego rodzaju praw towarzyszyło przekonanie, że da się je ostatecznie wyjaśnić na podstawie praw jednoznacznych, za jakie uważano prawa mechaniki Newtona. Respektowanie praw probabilistycznych nie kwestionowało więc powszechności determinizmu jednoznacznego. Sądzono, że wszystkie zjawiska przyrody i społeczeństwa będzie można w przyszłości wyjaśnić za pomocą praw dynamicznych.

Ze zdecydowanie inną sytuacją mamy do czynienia w fizyce kwantowej. Istotne w tej dziedzinie okazało się odkrycie promieniotwórczości. Dla radioaktywnego rozpadu pierwiastków promieniotwórczych daje się ustalić jedynie prawdopodobieństwo rozpadu jąder atomowych takich pierwiastków. Dysponujemy jedynie charakterystycznymi dla poszczególnych pierwiastków okresami połowicznego zaniku. Zjawiska promieniotwórczości, łącznie ze zjawiskami przechodzenia atomu z jednego stanu energetycznego w drugi, określa się mianem i. w czasie. Obok i. pomiarowego, wyrażającego zaburzenia układu atomowego podczas zabiegów pomiaru, najbardziej znana postać i. została sformułowana jako zasada nieoznaczoności Heisenberga. Wyklucza ona jako teoretycznie możliwy jednoczesny i dowolnie dokładny pomiar tzw. kanonicznie sprzężonych wielkości, do których należą np. położenie i pęd cząstki. Powyższe rodzaje i. mają analogiczną strukturę formalną. Wyklucza ona ścisłe przewidywanie stanów mikroukładów. Teoria fizyczna jest indeterministyczna, jeśli nie da się określić takich pomiarów, by na ich podstawie i tez tej teorii można było przewidzieć z pewnością wynik jakiegokolwiek pomiaru późniejszego.

Ta nowa sytuacja w fizyce, a wraz z nią w całym przyrodoznawstwie, stanowiła punkt wyjścia dla odróżnienia kilku rodzajów nieokreśloności. Pierwszy typ nieokreśloności oznacza zachodzące zwł. w mikroświecie akauzalne lub indeterministyczne procesy fizyczne, co całkowicie lub częściowo przeczy zasadzie przyczynowości fizycznej. Mamy wtedy do czynienia z obiektywną nieokreślonością przyrody. I. przedmiotowy, nazywany też ontologicznym lub metafizycznym, głosi, że jest co najmniej jedno takie zdarzenie, które w dowolnej chwili przed wystąpieniem nie było przyczynowo zdeterminowane. Zgodnie z zasadą i. ontologicznego jednakowe pod każdym względem przyczyny materialne w jednakowych pod każdym względem warunkach wywołują różne skutki. Drugi typ nieokreśloności oznacza jakiś rodzaj nieprognozowalności procesów mikroświata ze względu na metody nauki faktycznej bądź wyidealizowanej ze względu na posiłkowanie się eksperymentami myślowymi. Nieokreśloność oznacza też istotne ograniczenie precyzji procedur pomiarowych, co wyjaśniają racje wyłuszczane w ramach odnośnej teorii pomiaru. Wg naukowego i. istnieje co najmniej jedno takie zdarzenie, dla którego w jakiejś chwili przed jego wystąpieniem była zasadniczo, a więc teoretycznie wykluczona ewentualność jego prognozowania. Na gruncie zasady i. fizykalnego stwierdza się, że takie same przyczyny w takich samych warunkach wywołują różne skutki. W celu salwowania idei przyczynowości zakwestionowanej na poziomie mikroświata, zaproponowano (L. de Broglie, Cz. Białobrzeski) stosowaną na tym poziomie przyczynowość indeterministyczną, nazywaną również przyczynowością uogólnioną lub wieloznaczną. I. nie oznacza wtedy braku przyczyny, lecz nieokreśloność więzi przyczynowej. Schematycznie ujęta formuła tej przyczynowości stwierdza, iż jakieś zdarzenie A nie pociąga za sobą określonego zdarzenia B, lecz jedno ze zdarzeń zbioru B1, B2,...., nie wiadomo jednak, które z nich.

Upowszechnienie i. przyrodniczego wzmocniło pozycję rzeczników i. rozpatrywanego na gruncie filozofii nauki. Głosząc upadek determinizmu przyczynowego, opowiadają się oni za sprowadzaniem różnych rodzajów praw nauki do praw typu strukturalnego, koegzystencjalnego oraz probabilistycznego. Rozwijają też instrumentalizm, konwencjonalizm, pragmatyzm, a więc stanowiska programowo opozycyjne do realizmu i przyczynowego determinizmu. Utrzymują też, że przyroda nie jest ani deterministyczna, ani indeterministyczna, są to bowiem predykaty używane w zdaniach formułowanych w trakcie badania naukowego (M. K. Munitz). Poznanie świata jest albo deterministyczne, albo indeterministyczne, bądź dla jednych dziedzin jest deterministyczne, dla innych - indeterministyczne. W niehistorystycznych filozofiach dziejów indeterministycznie traktowane są same dzieje.

W zbiorze filozoficznych implikacji i. przyrodniczego znajdują się hipotezy wysuwane (E. Cassirer, N. Bohr, A. Eddington) dla wyjaśnienia tradycyjnych zagadnień filozoficznych, np. teoriopoznawczy stosunek podmiotu do przedmiotu poznania, związek świata anorganicznego ze światem organicznym, problem psychofizyczny, a także doktryna o wolności woli. Wg i. psychologicznego podejmowane decyzje są niezależne od antecedentnych warunków psycho-neurofizjologicznych oraz od praw (bio-)chemii. Współczesne kontrowersje wokół i. przyrodniczego toczą się niezależnie od wykładu tomistycznej tezy o wolności woli. Wolność wyboru (wolna decyzja) jest właściwa jedynie posługującemu się rozumem człowiekowi. O wolności świadczy zdolność do wyboru świadomego, odwołującego się do umysłu. Wg wpływowego współcześnie stanowiska K. R. Poppera, i. przyrodniczy stwarza teoretyczne podstawy dla koncepcji społeczeństwa otwartego i dla wolności człowieka, w tym wolności do tworzenia świata nauki i dzieł sztuki. I. nie wyklucza zachodzących w świecie prawidłowości, nie implikuje też irracjonalności. Stowarzyszenie tez determinizmu metafizycznego z i. naukowym ma walor heurystyczny, orientuje bowiem badania na odkrywanie prawidłowości służących wyjaśnianiu zjawisk (M. Planck, E. Nagel).

Zygmunt Hajduk

<--Powrót do haseł