ILUMINACJONIZM (łac. illuminatio - oświecenie, natchnienie, światłość) - doktryna filozoficzna lub filozoficzno-teologiczna uznająca oświecenie Boże (iluminację) za integralny element poznania umysłowego człowieka, mającego za przedmiot Absolut i rzeczywistość duchową, akcentująca istotną rolę tego oświecenia w życiu moralno-religijnym.

I. wywodzi się z myśli Wschodu, zwł. niektórych nurtów buddyzmu i hinduizmu. Buddyzm akcentował potrzebę oświecenia ("przebudzenia") i moralnego doskonalenia się, co możliwe jest do osiągnięcia przez medytację i praktyki ascetyczne, kresem których jest wyzwolenie się z ograniczeń istnienia jednostkowego i osiągnięcie stanu nirwany. W hinduizmie i. łączył się z panteizującą koncepcją doświadczenia religijno-mistycznego, związanego z kontemplacją i praktykami ascetycznymi, co umożliwia wewnętrzne odrodzenie oraz zbawienie.

W Grecji prekursorem i. był Platon, nawiązujący do nurtów orfickich i pitagorejskich; w idei dobra absolutnego widział on źródło poznania prawdy ludzkiego umysłu, analogiczne do roli materialnego światła w procesie sensytywnej percepcji widzialnego świata. Konsekwencją i. Platona był epistemologiczny dychotomizm, w wyniku którego preferowane było poznanie umysłowo-intuicyjne na niekorzyść poznania zmysłowego. To ostatnie nie pełni roli pośrednika, gdyż poznanie intelektualne dosięga wprost idei - wartości absolutno-uniwersalnych. Dominującą rolę intuicji akcentuje Platoński dialog Fajdros, który zdobycie autentycznej wiedzy (episteme) przypisuje wyłącznie percepcji umysłowo-intuicyjnej. Oświecenie jest efektem poznania intuicyjno-apriorycznego, będącego kontemplacją bytów idealnych (Platon, Listy, VII), ich kresem jest wyzwolenie z ograniczeń cielesności i materii. Teoria i. łączy się u Platona z teoriami preegzystencji i anamnezy, w myśl których człowiek odkrywa najgłębszą prawdę zwracając się intuicyjnie ku bożemu światłu.

Do platońskiej teorii i. nawiązali Filon z Aleksandrii i Plotyn, którzy wyakcentowali jednak elementy soteriologiczne. Filon w naturze człowieka rozgraniczył materialne ciało i niematerialną duszę, których dopełnieniem jest duch (pneuma) otrzymany bezpośrednio od Boga. Ostatecznym celem człowieka jest zjednoczenie z Bogiem, co może się zrealizować przez kontemplację i religijno-mistyczną ekstazę. Droga do Boga wymaga porzucenia etapu fascynacji kosmosem, następnie dogłębnego poznania siebie, a wreszcie ekstatycznego zjednoczenia z Nim. W tym procesie moralnego doskonalenia Bóg pomaga człowiekowi przez swe objawienie i oświecenie.

Neoplatonik Plotyn wyróżnił 3 poziomy poznawcze człowieka: spostrzeżenie zmysłowe, myślenie dyskursywne i kontemplację intuitywną. Są one nie tylko ułożone hierarchicznie, ale także przeciwstawne sobie w tym znaczeniu, że korzystanie z wyższego stopnia poznania jest uwarunkowane umiejętnością oderwania się od niższego. Dlatego kontemplatywne dojrzenie absolutnego pradobra - Jedni - wymaga uprzedniego wyzwolenia się z więzów poznania zmysłowego. Intuicyjny ogląd Jedni finalizuje się w ekstazie, będącej ontologicznym zjednoczeniem się ludzkiej duszy z praźródłem wszelkiego bytu. Intuicyjna kontemplacja wymaga etycznego oczyszczenia człowieka, jest też wynikiem Bożego oświecenia. I. Plotyna łączy się z jego teorią panteizmu, w myśl którego świat jest emanatem Bożej natury, do której kiedyś powróci. Inny neoplatonik, Proklos, również przyjmował fakt oświecenia człowieka przez Boga; rezultatem tego oświecenia jest religijno-mistyczne zjednoczenie duszy z Bogiem. W średniowiecznej teologii znaczący był wpływ Pseudo-Dionizego Areopagity, wg którego rozumne stworzenia partycypują w Bożym oświeceniu. Etapami drogi człowieka do Boga są: oczyszczenie, oświecenie i zjednoczenie.

Najbardziej reprezentatywnym zwolennikiem i. był św. Augustyn, wg którego ludzki umysł poznający prawdy fundamentalne - uniwersalne i wiekuiste - jest ustawicznie oświecany przez Boga. Bóg jest odwiecznym niematerialnym światłem (intelligibilis lux), czyli tym, który oświeca ludzki umysł w jego procesie poznawczym, ale nie jest bezpośrednim przedmiotem poznania. Augustyńska teoria iluminacji łączy się z epistemologicznym interioryzmem, ale nie jest równoznaczna z akceptacją ontologizmu. Droga do prawdy, naczelnej wartości człowieka, prowadzi wg Augustyna przez autorefleksję i samoogląd ("oko ducha", "oko serca"). Prawdę odkrywa człowiek w sobie samym, ale jest zawsze wspomagany przez "światło nieznane", czyli Boga. Augustyn, mówiąc o potrzebie Bożego oświecenia, nawiązał do Platona i Plotyna, lecz nie przyjmował ich teorii epistemologiczno-ontologicznych: preegzystencji, anamnezy, panteizmu. Plotyn nazwał absolut światłem wszystko oświecającym. Augustyn powyższą teorię uznał za zgodną z wypowiedzią zawartą w Ewangelii św. Jana (J 1, 6-9), utożsamiając Boga z "ojcem światła". Liczne wypowiedzi na temat iluminacji zawarte w pismach Augustyna (O życiu szczęśliwym, Rozmowy z sobą samym, Wyznania, O Trójcy Świętej) wskazują, że oświecenie nie jest równoznaczne z nadprzyrodzoną Bożą łaską, lecz stanowi naturalną pomoc udzielaną przez Boga wszystkim ludziom w procesie intelektualnego poznania prawdy. Dzięki Bożemu oświeceniu człowiek dostrzega bytowy i aksjologiczny dystans dzielący go od Boga, który jest odwieczną prawdą i miłością.

Teorię i. przyjmował w średniowieczu przedstawiciel szkoły franciszkańskiej - św. Bonawentura. Nie identyfikował on oświecenia z faktem podtrzymania świata przygodnego w istnieniu przez Stwórcę, ani z fenomenem nadprzyrodzonej łaski, lecz widział w nim naturalny - choć zarazem specyficzny - wpływ wiecznego światła Bożego na ludzki umysł. Rola Bożego oświecenia jest inspirująca i aktywizująca w zakresie poznania ludzkiego, zwł. na etapie formułowania sądów i wnioskowania. Oświecenie Boże nie jest bezpośrednim poznaniem natury czy idei wzorczych Boga, choć dokonuje się za pośrednictwem prawd wiecznych; prawdy takie nie są jednak przedmiotem poznania człowieka, ale tym, za pośrednictwem czego to poznanie się realizuje. Wpływ iluminacji dostrzegał Bonawentura również w prawidłowym funkcjonowaniu ludzkiego sumienia, które oświecone przez Boga łatwiej rozpoznaje i realizuje wartości moralne. Chrześcijańska teologia średniowieczna, w nawiązaniu do teorii i., wyróżniła trójetapową drogę człowieka do Boga: drogę oczyszczenia (via purgativa), drogę oświecenia (via illuminativa) i drogę zjednoczenia (via unitiva). Tomasz z Akwinu kontynuujący arystotelesowską epistemologię, relatywnie małą rolę przyznał iluminacji. Wyjaśniając proces ludzkiego poznania, wyodrębnił funkcjonowanie intelekty czynnego, dzięki któremu człowiek rozpoznaje wewnętrzną naturę spostrzeganych bytów materialno-jednostkowych. Nową formą oświecenia jest doświadczenie religijno-mistyczne, które obywa się bez udziału poznania sensytywnego i myślenia dyskursywnego, lecz z udziałem Bożej łaski.

Do teorii i. nawiązywali myśliciele nowożytni. R. Bacon przeciwstawiał 2 typy doświadczenia: empiryczne i wewnętrzne. To ostatnie dokonuje się przez oświecenie Boże i dlatego umożliwia poznanie prawdy o Bogu, w wyniku czego filozofia łączy się z teologią. N. Malebranche kontynuował i., a wypowiedzi św. Augustyna zinterpretował zgodnie ze swą teorią ontologizmu; przyjmował bezpośrednio-intuicyjne poznanie Boga i Jego natury, w której rozpoznaje się idee wzorcze wszystkich bytów. Fakt oświecenia sprawia, że to Bóg jest pierwszym i bezpośrednim przedmiotem poznania ludzkiego. Nie jest to jednak doskonałe poznanie wewnętrznej natury Bożej, lecz tylko częściowe i aspektywne. Teorię i., powiązaną z ontologizmem, przyjmował A. Rosmini oraz V. Gioberti.

Zagadnienie i. pojawia się współcześnie najczęściej u tych autorów, którzy nawiązują do św. Augustyna, choć dość różnie interpretują jego teorię oświecenia. J. Hessen widział u bpa Hippony radykalny intuicjonizm, ale kwestionował jego interpretację w duchu teorii ontologizmu. Zwrócił uwagę na fakt, że Augustyn wyróżnił 2 istotnie odmienne typy poznania: intelektualny ogląd prawdy i mistyczną intuicję. Pierwszy sposób poznania jest wynikiem Bożego oświecenia, stanowiąc bezpośrednie, ale tylko częściowe poznanie Bożej natury. Racjonalno-filozoficzna argumentacja za istnieniem Boga, charakterystyczna dla Augustyńskiego dowodu z prawdy, wyklucza ontologiczną interpretację iluminacji. Ch. Boyer, M. Grabmann i częściowo R. Jolivet przyjmują konkordystyczną interpretację teorii i. Augustyna, uznając możliwość jej uzgodnienia z teorią poznania Tomasza z Akwinu, w tym także teorią intelektu czynnego i sądów analitycznych; choć Tomasz mówił o "świetle intelektu ludzkiego", które utożsamiał z Bogiem, to jednak odszedł od Augustyńskiego intuicjonizmu.

Współcześnie najczęściej przyjmowana jest psychologiczno-egzystencjalna interpretacja augustyńskiej iluminacji; jej zwolennicy różnorodnie wyjaśniają mechanizm Bożego oświecenia: F. Cayre utożsamia je z faktem umysłowej intuicji prawdy, M. F. Sciacca oświecenie interpretuje w kontekście epistemologicznego interioryzmu Augustyna (prawda jest odkrywana przez autorefleksję), F. Körner łączy teorię oświecenia ze stosowaniem "zasady wewnętrzności" i metodą introspekcji, E. Gilson rolę oświecenia zacieśnił do sfery sądów i mówił o "regulatywnym" jej wpływie na ludzki umysł - ta interpretacja minimalizuje rolę iluminacji w procesie umysłowego poznania człowieka, ale trafnie podkreśla realizm gnozeologii Augustyna. Idea iluminacji pojawia się u niektórych współczesnych sympatyków religii orientalnych (zwł. buddyzm zen) i w nurtach parareligijnych typu New Age, lecz odseparowana jest w nich od koncepcji Boga osobowego, natomiast łączy się z naturalistyczną autosoteriologią.

Stanisław Kowalczyk

<--Powrót do haseł