ILOŚĆ (gr. to poson, łac. quantum, quantitas) - jedna z wyróżnionych przez Arystotelesa kategorii używana na oznaczenie przypadłości określającej substancję w aspekcie materii przez ułożenie materialnych części wzajemnie poza sobą, zwł. przez ukonstytuowanie rozciągłości przestrzennej i czasowej, a przez to podzielności i organizacji materii. Wg I. Kanta jedna z klas kategorii i odpowiadających jej sądów (ogólne, szczegółowe, jednostkowe). W logice współczesnej oraz w teorii mnogości właściwość orzekania wyróżniona ze względu na jego zakres (np. w formie kwantyfikatora).

I. wraz z przeciwstawianą jej zwykle jakością, modyfikując substancję w sposób bezpośredni jako jej swoista drugorzędna "forma", stanowi przypadłość bezwzględną. Układając w jednostkowych bytach złożonych ich materialne elementy, stanowi wtórny podmiot jakości zmysłowych, aktywnych i pasywnych cech cielesnych oraz ruchu; utożsamiana bywa niekiedy i w pewnym sensie (np. jako synonim rozciągłości) z substancją. Mając za podstawę sposób pozostawania względem siebie porządkowanych przez i. części, wyróżnia się tradycyjnie i. ciągłą (quantitas permanens) lub i. płynną (quantitas fluens) oraz i. rozczłonkowaną (quantitas discreta).

Jako mierzalny i wyrażalny liczbą wymiar materii, stanowi i. przedmiot badań fizyki. Dotyczy to również mierzalnej analizy natężenia i ustopniowania jakości (np. w formie znanych w XIV w. prób przekształcenia fizyki jakościowej w ilościową, zwł. przez Th. Bradwardine i Mikołaja z Oresme); niekiedy i. jest uznawana za jedynie uprawniony aspekt badanej rzeczywistości (mechanicyzm, fizykalizm). Wyróżniona w jednej z form abstrakcji (fizycznej) jako ogólna cecha materii zmysłowej, stanowi przedmiot filozofii przyrody. Wydzielona w abstrakcji matematycznej, jako taka jest przedmiotem matematyki (dyskutuje się nad tym, w jakim sensie i czy w sposób jedyny). W związku ze współczesnymi sporami na temat charakteru oraz sposobu bytowania przedmiotu matematyki i. traktowana jest jako cecha (np. w teorii mnogości) bądź abstrakt, idealizacja czy konstrukt, bądź też jako byt idealny. Wykorzystując zaś w teorii mnogości oraz w topologii ogólnej pojęcie zbioru lub klasy, modyfikuje się i uzupełnia wyróżnione dotąd rodzaje i. (np. i. spójna, i. zwarta).

W dialektycznym materializmie (marksizm) proces ilościowych zmian (stopniowe i powolne), wyrażany w formie jednego z dialektycznych praw, traktowany jest jako etap przygotowawczy istotniejszych zmian o charakterze jakościowym (forma swoistej mutacji).

Józef Turek

<--Powrót do haseł