IDEALIZM (łac. idealis - związany z ideą, idealny; od: gr. idea - forma, kształt, pojęcie; łac. idea - pojęcie, wzór) - stanowisko, wg którego przedmiotem filozofii i tworzywem jej myślenia systemowego są idee; i. jest nurtem wewnętrznie zróżnicowanym, wyrasta bowiem z pnia filozofii tzw. krytycznej, rozpiętej pomiędzy racjonalizmem a irracjonalizmem, dlatego tworzy go mozaika rozmaitych koncepcji wartościowego (źródłowego) doświadczenia i - w konsekwencji - wielość rozbieżnych poglądów na idee, ich rodzaje i hierarchię ich ważności systemowej; przeciwieństwem i. jest realizm (łac. res).

PRZYCZYNY IDEALIZMU I JEGO ISTOTA. I. jest konsekwencją tzw. krytycznego (epistemologicznego) podejścia do problemu filozofii, wg którego warunkiem koniecznym i zarazem neutralnym (wolnym od założeń, absolutnym) punktem wyjścia filozofii jest krytyka poznania ludzkiego w jego roszczeniu do prawdziwości. Za koniecznością podejścia epistemicznego mają przemawiać następujące fakty: 1) uwikłanie poznania ludzkiego w błąd i fałsz; 2) zachodzenie złudzeń poznawczych (iluzje, halucynacje, fatamorgany); 3) uwarunkowanie poznania potocznego przez czynniki pozapoznawcze (preferencje, przesądy) oraz nieuświadomione założenia natury kulturowej i determinacje przyrodnicze; 4) konflikt pomiędzy rozumem a świadectwem poznawczym zmysłów lub pozaracjonalnej intuicji, a także pomiędzy rozumem a wolą, uczuciami i przekonaniami życiowo doniosłymi; 5) rozbieżność pomiędzy naukowym a potocznym (przedkrytycznym) obrazem świata. Zdaniem filozofów krytycznych, fakty te dowodzą, że kluczowym problemem filozofii jest problem wiarygodności ludzkiego poznania, dlatego krytyka poznania jest nieodzownym warunkiem filozofii (modus sciendi ante scientiam).

Celem krytyki-puryfikacji poznania jest dotarcie do takiej władzy, dyspozycji lub czynności poznawczej, która przebije się przez sferę danych pozornych, poznawanych przedkrytycznie, a tym samym zagwarantuje poznawczo źródłowy (niepowątpiewalny) kontakt z tym, co przedmiotowo pierwotne. Dane pierwotne, czyli właśnie idee poznawcze, będące syntezą doświadczenia źródłowego z odpowiadającym mu archeicznym przedmiotem, są dla filozofii idealistycznej archimedesowym punktem oparcia i składają się na treść (tworzywo) jej myślenia systemowego. W budowaniu systemów tradycja i. posługuje się, łącznie lub rozłącznie, metodami noetyczno-ejdetycznymi, spekulatywno-konstrukcyjnymi i medytacyjno-ekspresyjnymi. Dobór metod, a w związku z tym styl filozofowania oraz charakter systemu myślowego (ontologii) zależy od przyjętej koncepcji wartościowego poznania (epistemologii) i wyróżnionych na jej gruncie idei poznawczych.

Ostrze filozofii krytycznej zwraca się ku poznaniu spontanicznemu, zmysłowo-intelektualnemu, a głównie przeciwko jego realizmowi, którego przedrefleksyjnym wyrazem jest afirmacja istnienia i celowości zastanego świata osób i rzeczy. Wg filozofów krytycznych wspomniany realizm jest poznawczo naiwny, a ewentualna prawdziwość jego ideowych podstaw musi być wykazana na drodze krytycznej. W efekcie, na skutek odrzucenia świadectwa poznania spontanicznego, poddania w wątpliwość (dubitatio) jego rezultatów, i. stanął przed koniecznością zawieszenia sądu o autonomicznym, czyli niezależnym od ludzkiego poznania, istnieniu świata (epoche). Jeśli poznanie to jest zawodne, wątpliwe jest istnienie świata, a dokładnie mówiąc, wątpliwy jest sposób istnienia świata suponowany przez poznanie zmysłowo-intelektualne, będące udziałem niefilozofa. W tej sytuacji filozofia krytyczna musi wykazać - i na tym polega centralny problem i. - że istnieje przejście od idei poznawczych do tezy egzystencjalnej dotyczącej sposobu istnienia świata oraz zasad jego integralności bytowej.

HISTORYCZNE PRZEJAWY IDEALIZMU I JEGO ODMIANY. Historycznie i. pojawia się z początkiem filozofii, wraz z kryzysem poznawczym, którego zewnętrzną manifestacją była rozmaitość rozbieżnych, a nawet przeciwstawnych systemów filozoficznych, a bezpośrednią przyczyną był toczący się spór o źródło rzetelnej wiedzy o świecie. W sporze tym konkurowało wiele stanowisk, ale w początkowej jego fazie dominowały empiryzm oraz racjonalizm. I tak, np. Demokryt, sofiści, Epikur czy Lukrecjusz, stając na gruncie empiryzmu, głosili, że jedynym wiarygodnym źródłem wiedzy jest doświadczenie zmysłowe, którego przedmiotem właściwym są obrazy (wyobrażenia, podobizny) rzeczy (gr. eidola, aistheta), powstające w zmysłach jako skutek emitowania treści (jakości) przez rzeczy materialne; rozum jest twórcą idei językowych, konwencjonalnego narzędzia praktyki życiowej, pełni więc funkcje poznawczo wtórne. Charakterystyczne jest, że chociaż empiryści odmawiają rozumowi udziału w doświadczeniu źródłowym - domenie zmysłów, to jednak ich postawa wobec rozumu i przypisywanej mu roli w tworzeniu wiedzy nie jest jednoznaczna i oscyluje między skrajnościami. Niejednoznaczność ta i związane z nią modele empiryzmu są obecne w tradycji i. do dzisiaj. Empiryzm tzw. skrajny (sensualizm, aposterioryzm skrajny) głosi, że zmysły nie tylko docierają poznawczo do idei pierwotnych, ale również pełnią funkcję kryterium oceny wartości (przydatności poznawczej) poczynań rozumu. Wymagają od rozumu, aby ten, tworząc idee językowe (pojęcia), respektował eidola-aistheta, co zapewni mu ochronę przed uleganiem idolom kulturowym i tworzeniem fikcji tzw. metafizycznych, czyli idei pozbawionych empirycznego odniesienia. Instrumentem kontroli działalności rozumu jest tzw. empiryczna weryfikacja uzyskiwanej wiedzy, kierowana ideą użyteczności, czyli względami pragmatyczno-utylitarnymi. Pogląd taki nie był obcy Epikurowi, a stał się regułą w nurcie myśli pozytywistycznej (F. Bacon, A. Comte, E. Littre, R. Avenarius, E. Mach, M. Schlick, R. Carnap, O. Neurath). Natomiast empiryzm tzw. umiarkowany (aposterioryzm umiarkowany, racjonalizm empiryczny) przypisuje rozumowi większą rolę w pozyskiwaniu wiedzy przydatnej życiowo, np. sofiści głoszą, że rozum jest jedynie twórcą idei-konwencji językowych, ale z drugiej strony świadczy to o jego aktywnej roli w kształtowaniu obrazu świata i stylu ludzkiego życia. Wątek ten przewijał się u tzw. prepozytywistów (J. le R. d'Alembert, P. S. Laplace, D. Hume, J. S. Mill, H. Spencer), ideologizujących empirystów (A. Destutta de Tracy, P. Cabanisa), a współcześnie w racjonalizmie tzw. krytycznym, nazywanym również postmodernizmem tzw. systematyków (H. Putnam, K. Apel, J. Habermas, A. MacIntyre, R. Blumenberg, D. Davidson, M. Dummet, N. Goodman, K. R. Popper).

Empiryzm jest nieodwołalnie związany z filozofią krytyczną i i., a odmawiając rozumowi udziału w doświadczeniu źródłowym, przypisując jego działalności umowność i względność, czego konsekwencją są nominalizm i konceptualizm, konwencjonalizm i relatywizm, oraz głosząc, że nie rozum, lecz zmysły są ostateczną instancją oceny wiedzy, wpisuje się w irracjonalistyczną odmianę i. Empiryzm deklaruje się jako przeciwieństwo racjonalizmu, a przecież sam jest - jak każdy irracjonalizm - dziełem rozumu. Innymi rodzajami i. irracjonalistycznego są intuicjonizm tzw. ekstatyczny (gr. ekstasis - oddalenie, uniesienie), woluntaryzm, emotywizm i fideizm. I tak np. Heraklit, jeden z pierwszych przedstawicieli intuicjonizmu ekstatycznego, głosił, że źródłem wiedzy prawdziwej jest ponadracjonalny wgląd w Logos, który jest poznawczo niedostępny dla zmysłów i uzależnionego od nich genetycznie rozumu, a który jest sprawcą ukrytego kosmosu-ładu w zmiennym, materialnym świecie. Pogląd ten podzielali: Anaksymander - intuicja "apeironu", Plotyn - intuicja Jedni, A. A. C. Shaftesbury, J. Baudrillard - intuicja Estetycznego, H. Bergson - intuicja "élan vital" (pędu życiowego), F. Schiller, H. G. Gadamer, L. Wittgenstein - intuicja Gry, Th. Adorno - intuicja Niewyrażalnego (Unausdruckbaren), Z. Freud - intuicja Id-Ono, J. Derrida, J. F. Lyotard, U. Eco, G. Vattimo, R. Rorty - intuicja Różni (Różnicy). W każdym z przywołanych przykładów poza- czy ponadracjonalna intuicja uchwytuje "prawdziwy byt" bądź naczelny przejaw bytu jako pierwotną ontologiczną ideę-zasadę świata materialnego. Zasada ta jest źródłem bądź dynamicznym rezerwuarem możliwości; faktyczne realizacje tych możliwości tworzą świat poznawany przedkrytycznie. Natomiast wg woluntaryzmu (łac. voluntas - wola) świat jest stanowiony (konstytuowany) aktem decyzyjnym człowieka, a dobór oraz układ idei poznawczych i wyłaniający się z nich obraz świata zależy od woli indywidualnej (F. Nietzsche, J. P. Sartre) lub woli zbiorowej (K. Marks). Emotywizm (łac. emotio - poruszenie, wzruszenie) czy emocjonalizm, sentymentalizm utrzymuje, że świat jest stanowiony aktami uczuć, "racjami" serca (B. Pascal, J. J. Rousseau, J. G. Herder, F. H. Jacobi, F. C. S. Schiller, F. Schleiermacher). Fideizm natomiast głosi, że wszelka wiedza ludzka lub wiedza wartościowa (doniosła) jest zawieszona na pozaracjonalnym (nieuzasadnialnym) przeświadczeniu; fideizm może przybrać postać religijno-teologiczną, kiedy twierdzi się, że wiara nadaje pewność ideom poznawczym (Tertulian, Jacobi, J. G. Hamann, J. G. Herder, S. Kierkegaard, J. H. Newman) lub że wiedza ludzka zawiera więcej idei pochodzących z wiary niż uzasadnionych twierdzeń (J. Duns Szkot), lub że gwarantem poznawalności rzeczy są idee wlane człowiekowi przez Boga (iluminizm: św. Augustyn, św. Bonawentura, R. Bacon, N. Malebranche; natywizm: Kartezjusz), bądź postać "epistemiczną", kiedy głosi się, że depozytariuszem pierwotnych idei poznawczych przyjętych przez człowieka "na wiarę" (tzw. beliefs) jest tzw. common sense, czyli wspólny (powszechny) zmysł lub wyczucie, instynkt, intuicja (C. Buffier, Th. Reid, J. Beattie, D. Stewart, Th. Brown, W. Hamilton, G. E. Moore), lub kiedy twierdzi się, że wiedza o świecie składa się z użytecznych praktycznie fikcji, a doświadczenie pozwala jedynie przyjąć, że świat istnieje "jak gdyby" (als ob; as if) (F. A. Lange, H. Vaihinger, W. Wundt, W. James).

Zwolennicy racjonalizmu, np. Parmenides i Platon, zgodnie podkreślają zawodność wiedzy opartej na zmysłach, wiedzę taką traktują jako źródło opinii (gr. doksa) i "drogę głupców", a własne systemy myślowe opierają na czysto racjonalnej spekulacji. Parmenides odwoływał się do intuicji tożsamości myśli i jej przedmiotu: tego, co myślane; wspomnianą tożsamość (niesprzeczność) nazywał bytem: tym, co myśląc niesprzecznie poznajemy jako naprawdę istniejące. Platon wyróżnił, obok poznania doksalnego, poznanie dyskursywne (dianoetyczne) oraz kluczowe w filozofii poznanie kontemplatywno-noetyczne, którego przedmiotem są idee: umysłowe obrazy rzeczy (gr. eidola, noeta); poznanie noetyczne polega na czysto racjonalnym oglądzie idei lub wglądzie w zawartość idei tworzących autonomiczną i pierwotną ontologicznie "rzeczywistą rzeczywistość", poznanie doksalne zaś (zmysłowe) jedynie pobudza "przypomnienie" (gr. anamnesis), niezbędne na etapie inicjacji epistemologicznie niezależnej noezy. Dojrzane i wyróżnione idee są - jak w każdym i. - przedmiotem spekulatywno-konstrukcyjnych rozważań ontologicznych, mających ogarnąć myślowo i uporządkować ludzkie doświadczenie i działanie kulturowe.

I. racjonalizmu jest również wewnętrznie zróżnicowany, czego przyczyną są odmienne poglądy na idee i ich status systemowy oraz proces ukrytyczniania się tradycji i., owocujący zalewem systemów myślowych oraz pogłębianiem refleksji nad ludzkim poznaniem. Wspomniane systemy myślowe (ontologie) wyczerpują kombinatorykę możliwości, której ramy zakreśla trojakie, historycznie zrealizowane ujęcie problemu idei: 1) idea jako autonomiczny bytowo wzór rzeczy, istniejący poza światem i poza świadomością Absolutu i człowieka transcendens (Platon); 2) idea jako (a) logiczny zawiązek, przyczyna wzorca rzeczy bytująca w umyśle Absolutu (Boga), Logosu, Ducha, Myśli (stoicy, św. Augustyn, św. Bonawentura, R. Bacon, N. Malebranche) lub jako (b) skutek-przejaw wewnętrznego różnicowania się Absolutu na ducha i materię (przyrodę), podmiot i przedmiot, idee i umysły (G. W. F. Hegel, F. Schelling) lub jako (c) skutek wyłaniania (emanacji) z siebie przez Absolut hipostaz lub pierwotnych struktur bytowych (Plotyn, G. W. Leibniz); 3) idea jako wszelka zawartość ludzkiej świadomości (a) indywidualnej (Kartezjusz, D. Hume, G. Berkeley) bądź (b) tzw. transcendentalnej (I. Kant, E. Husserl).

Wymienione ujęcia problemu idei i ich pozycji systemowej są podstawą rozmaitych typologii i. racjonalistycznych (spirytualistycznych). I tak wyróżnia się (I) i. skrajny, wg którego wszelki byt ma naturę idei (istnieje idealnie) bądź Ducha-Absolutu lub świadomości ludzkiej (panlogizm: Leibniz, Hegel; panpsychizm: B. Telesio, G. Bruno, J. G. Herder, F. Schelling, T. H. Green, F. Bradley, J. M. McTaggart, H. Lotze, E. von Hartmann, A. N. Whitehead; immaterializm: Grzegorz z Nyssy, Jan Szkot Eriugena, G. Berkeley, T. L. S. Sprigge) oraz i. umiarkowany, głoszący, że istnieją rzeczy materialne i idealne, np. wieczne esencje (G. Santayana), abstrakcje matematyczne (G. Cantor); (II) i. ontologiczny (a) subiektywny, który utrzymuje, że wszystko, co istnieje, jest zależne (pochodne) bytowo od indywidualnej świadomości psychofizycznego osobnika (Berkeley, Hume) oraz (b) obiektywny, który głosi, że wszelki byt jest zależny (pochodny) od Absolutu-Ducha (Hegel, Schelling) lub tzw. świadomości w ogóle (Bewusstsein uberhaupt) (H. Cohen, P. Natorp, W. Windelband, H. Rickert); (III) i. epistemologiczny (a) immanentny, wg którego człowiek poznaje wyłącznie własną świadomość i jej zawartość (Berkeley, Hume, W. Schuppe, R. von Schubert-Soldern) oraz (b) i. transcendentalny, głoszący, że poznawany przedmiot konstytuują aprioryczne formy poznawcze świadomości (Kant) lub że konstytuowany przedmiot (noemat) jest intencjonalnym korelatem aktów czystej świadomości (noez) (Husserl). Mówi się także o i. agnostycznym częściowym, głoszącym niepoznawalność pozazjawiskowej "rzeczy samej w sobie" (Kant) lub pozazjawiskowej rzeczywistości absolutnej (H. Spencer).

Przywołane typologie nie wyczerpują rozmaitości i., ponieważ jego przejawy są nie tylko wyrazem określonej "szkoły myślenia", lecz są także naznaczone piętnem indywidualności i pomysłowości ich twórców w przezwyciężaniu dojrzanych redukcjonizmów. Inną przyczyną mętności i. jest notoryczne przenikanie się w jego systemach ujęć (metod) opisowo-analitycznych z zabiegami konstrukcyjnymi i medytacyjno-ekspresyjnymi, co prowadzi do wymieszania wątków racjonalistycznych z irracjonalnymi i psychologicznymi. Wiele nieporozumień z odmianami i. wiąże się z deklarowanym czy też postulowanym przez wielu idealistów realizmem. Np. M. Heidegger i egzystencjaliści traktują opozycję realizm-i. oraz spór o istnienie świata jako pseudoproblem, zdają się deklarować realizm, przyjmują bowiem za fakt pierwotny epistemicznie i ontologicznie "bycie człowieka w świecie", a przecież nieuniknioną konsekwencją tak określonego punktu wyjścia jest idealistyczna teza, że świat to wyłącznie treść subiektywnych przeżyć "ja"; nic nie pomoże nazywanie takiego stanowiska realizmem tzw. psychologicznym. Również materialiści, np. marksiści, deklarują realizm, utożsamiają bowiem bezpodstawnie materializm z realizmem, a tym samym przeciwstawiają sobie materializm i i., a przecież ich system myślowy jest, biorąc rzecz historycznie, negacją racjonalizmu heglowskiego oraz, w aspekcie rzeczowym, akceptacją empiryzmu z jego idealistycznymi konsekwencjami. Podobny redukcjonizm występuje u fenomenologów, np. R. Ingarden na kanwie swojej apriorycznej ontologii tzw. egzystencjalnej bezpodstawnie utożsamiał istnienie realne z materialnym i na tym tle deklarował realizm. Inną odmianą deklarowanych realizmów są tzw. realizmy krytyczne: pośredni D. Merciera; bezpośredni L. Noëla; tzw. zdrowego rozsądku G. Moore'a, związane z tzw. illacjonizmem, poglądem uwikłanym w pseudoproblem tzw. mostu poznawczego, zakładającego tezę o możliwości przejścia od idei poznawczych do realnych rzeczy, co miałoby służyć uzasadnieniu słuszności realizmu tzw. naiwnego (przedkrytycznego). Wymienione odmiany tzw. realizmu postulowanego (deklarowanego), związanego z krytycznym punktem wyjścia, wiąże się błędnie z realizmem, nie odróżnia się bowiem porządku deklaracji czy postulatów głoszonych przez myśliciela (żyjącego w realnym świecie) od branego obiektywnie i., który już w punkcie wyjścia bezpodstawnie uzależnia byt i poznawalność świata od idei poznawczych.

Henryk Kiereś

<--Powrót do haseł