HYLOZOIZM (gr. hyle - początkowo: drzewo, budulec, materiał, później: materia, substrat; dzoe - życie. W znaczeniu ogólnym, w odróżnieniu od bios - życie jednostkowe) - termin wprowadzony w 1678 przez przedstawiciela tzw. Szkoły Platoników z Cambridge, R. Cudwortha (The True Intellectual System of the Universe), na oznaczenie tych koncepcji pierwszych gr. przedstawicieli filozofii natury, zwł. szkoły jońskiej, którzy przyjmowali, iż życie, utożsamiane z ruchem, pojmowanym również jako dusza, jest immanentne materii. W sensie ścisłym życie wiązali z pramaterią - przyjmowaną przez nich jako zasada (arche) - pierwotną substancją, niezrodzoną i niezniszczalną, zawierającą w sobie źródło swego ruchu, a tym samym powstawania i ginięcia wszystkich generowanych z niej rzeczy, stanów i zjawisk: wodą Talesa, apeironem Anaksymandra, powietrzem Anaksymenesa, ogniem Heraklita.

Wg koncepcji h. świat i wszystko, co w świecie - byt rzeczy, stanu czy zjawiska jako określona postać pierwszej pramaterii tożsame jest z życiem (por. Tales z Miletu: panta plere theon - "wszystko jest pełne bogów", czy świadectwa o tym, iż Tales przypisywał duszę tożsamą z życiem magnesowi i bursztynowi - Arystoteles, O duszy, 405 a, 411 a; por. Anaksymenes, w: Diels-Kranz B 2; Heraklit, w: Diels-Kranz B 30). Dla pierwszych hylozoistów arche-zasada jako pramateria zawierająca w sobie życie i źródło wszelkiego ruchu, sama będąc początkiem i kresem rzeczy, stanów i zjawisk, była tożsama z bogiem - określana przez nich jako "boska" (to theion), czy zgoła mianem boga (Heraklit, w: Diels-Kranz B 72). Był to jednak bóg różny od bogów gr. teologii politycznych czy teologii poetów. Wg Ksenofanesa z Kolofonu immanentny światu Bóg, wszechobecny i przenikający wszystko, będący źródłem życia i porządku, nie jest w niczym podobny do bogów z panteonu Homera. Pierwsze koncepcje sensu stricto hylozoistyczne przyjmowały istnienie jednej pramaterii (monizm), z której, jak pisał Anaksymander, cyklicznie "powstają niebiosa, a w nich światy" (tamże, B 11).

Gr. filozofia natury w kolejnych etapach rozwoju odchodziła stopniowo od koncepcji jednej arche-zasady: rozpoczynając od Ksenofanesa z Kolofonu, przyjmującego dwie zasady materialne: ziemię i wodę, które przenikał immanentny im bóg, przez koncepcję czterech zasad biernych - "korzeni rzeczy" (rhidzomata chrematon) - wody, ognia, ziemi i powietrza, tożsamych z elementami, oraz dwóch zasad czynnych (Miłość i Nienawiść), mających jednak charakter substancjalny (Empedokles), po ostatniego jej przedstawiciela - Anaksagorasa z jego koncepcją nieskończonej ilości homoiomerii - "nasion rzeczy" (spermata ton chrematon) i zasady wprawiającej homoiomerie w ruch - Rozumu (Nous), a tym samym dokonywał się w niej podział na zasady czynne - wprawiające w ruch (Miłość i Nienawiść u Empedoklesa, Rozum u Anasagorasa) i zasady bierne, poruszane przez zasady czynne. W ten sposób w ewolucji jońskiej filozofii natury dokonało się stopniowe oddzielenie przyczyny ruchu od materii. H. późniejszych fizyków przybiera zatem postać zmodyfikowaną: świat-kosmos jako agregat elementów czy homoiomerii jest ożywiony, lecz źródłem życia tożsamego z ruchem jest odmienna w swym statusie ontycznym od zróżnicowanej już materii zasada czynna.

Inna postać h. jawi się w koncepcji ostatnich przedplatońskich filozofów zasad-archai - Leukipposa z Abdery i Demokryta z Abdery, którzy przyjmują nieskończoną ilość pozostających w ciągłym immanentnym im ruchu zasad - atomów, z których składają się światy i wszystko, co w światach. Atomy zatem mają w sobie źródło swego ruchu, lecz życie jest jedynie stanem połączonych w agregaty atomów, śmierć natomiast ich rozpadem.

Do przedplatońskiej filozofii natury powrócili filozofowie epoki hellenistycznej: Epikur, nawiązujący do Demokrytowej koncepcji obdarzonych immanentnym im ruchem atomów, oraz filozofowie Starej Stoi, przyjmujący koncepcję dwóch zasad materialnych: czynnej, tożsamej z ogniem, Logosem, bogiem z immanentnym jej ruchem, oraz biernej, przyjmującej ruch od zasady czynnej; ożywiony jest zatem świat-kosmos i to, co w świecie, lecz życie tożsame z ruchem i rozumnością przysługuje tylko boskiej materii czynnej. Kolejna postać zmodyfikowanego h. występuje w filozofii późnego Platona (Timajos), dla którego świat, twór boskiego Demiurga, jest istotą żywą i obdarzoną świadomością (kosmos noeros kai empsychos), lecz pierwszą przyczyną immanentnego światu życia jest bóg, wobec świata transcendentny, który konstruując świat na wzór idei istoty żywej z pierwotnego chaosu materii (chora) dał mu ożywiającą i użyczającą świadomości duszę.

Krytyczne stanowisko wobec koncepcji hylozoistycznych swoich poprzedników zajmował Arystoteles (Metafizyka, księga I; Fizyka, księga I).

Do gr. koncepcji zmodyfikowanego h. nawiązują koncepcje renesansowych filozofów natury - Giordano Bruno i Bernardino Telesio, jak też koncepcje filozofów franc. Oświecenia, jak D. Diderota, przyjmującego, iż świat składa się z najmniejszych z immanentnym im ruchem cząstek materii, zw. minuskułami lub korpuskułami.

Do koncepcji hylozoistycznych czy z h. się wywodzących zbliżone są koncepcje panteizmu, przyjmujące wszechobecność Boga w naturze, Boga pojmowanego jako źródło życia, jak też panpsychizmu, przypisujące naturze życie tożsame z rozumnością i zdolnością doznawania. Ta koncepcja jest często utożsamiana z hylonoizmem (gr. hyle i nous), przypisującym materii świadomość, której źródłem jest immanentny naturze i tożsamy z nią Bóg.

Janina Gajda-Krynicka

<--Powrót do haseł