HUSSERL Edmund - filozof, twórca fenomenologii, ur. 8 IV 1859 w Prostějovie (Morawy), zm. 27 IV 1938 we Fryburgu Br.

Studiował matematykę, fizykę, astronomię i filozofię w Lipsku (1876-1878) oraz matematykę (u K. Weierstrassa i L. Kroneckera) i filozofię w Berlinie (1878-1881); w 1882 w Wiedniu uzyskał doktorat na podstawie analizy rachunku wariacyjnego; kontynuował studia z zakresu filozofii u F. Brentany w Wiedniu (1883-1886) i u C. Stumpfa w Halle (1886-1887), gdzie w 1887 habilitował się na podstawie pracy Uber den Begriff der Zahl. Psychologische Analysen. Od 1887 pracował jako prywatny docent w Halle, w Getyndze (1901-1916, od 1906 jako prof.) i we Fryburgu Br (1916-1928); po przejściu w 1928 na emeryturę, podczas dominacji narodowego socjalizmu został w 1933 czasowo, a w 1936 ostatecznie odsunięty od wykładów ze względu na żydowskie pochodzenie.

Główne prace H.: Philosophie als strenge Wissenschaft; Vorlesungen zur Phanomenologie des inneren Zeitbewusstseins (Wykłady z fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu); Formale und transzendentale Logik; Die Krisis der europaischen Wissenschaften und die transzendentale Phanomenologie (Kryzys nauk europejskich i fenomenologia transcendentalna); Die Idee der Phänomenologie. Fünf Vorlesungen (Idea fenomenologii. Pięć wykładów), a także (opublikowane pierwotnie w tłum. franc. jako Meditations cartesiennes. Introduction a la phenomenologie.

Sformułowana przez H. idea fenomenologii wywarła wpływ na filozofię XX w. W kształtowaniu fenomenologii dostrzega się nawiązanie do maksymalistycznego rozumienia celów filozofii (jej zadaniem jest wydobycie i uprawomocnienie podstaw wiedzy ludzkiej, zwł. osiągnięcie poznania o charakterze koniecznościowym) oraz wykorzystanie tradycji platońskiej (oprócz poznania tego, co realne, człowiek dzięki intuicji eidetycznej ma dostęp do przedmiotów idealnych, znaczeń), kartezjańskiej (filozofia powinna zaczynać dociekania od niepowątpiewalnego punktu wyjścia), transcendentalistycznej (poszukiwanie apriorycznych elementów w strukturze wiedzy), empirystycznej (filozofia winna być antyspekulatywnym, rzetelnym badaniem problemów, opartym na analizie danych uzyskanych w doświadczeniu) i antyscjentystycznej (istnieje poznanie swoiście filozoficzne, przekraczające kompetencje nauk szczegółowych).

W badaniach H. wyróżniano etapy rozwojowe: psychologistyczny (do 1900), po którym nastąpiła faza krytyki psychologizmu i wypracowania idei fenomenologii jako ejdetycznej nauki o świadomości, transcendentalny (od 1913) oraz uzupełnienia transcendentalizmu o analizy dotyczące natury tzw. świata życia i zagadnień historiozoficzno-egzystencjalnych (od 1930).

Początkowo w duchu psychologizmu H. poszukiwał źródeł rozumienia podstawowego dla arytmetyki pojęcia liczby (Philosophie der Arithmetik. Psychologische und logische Untersuchungen); krytykę tej interpretacji w logice, zwł. w aspekcie redukcji zasad logicznych do praw rządzących psychiką ludzką (J. S. Mill, Ch. Sigwart), przeprowadził H. w Logische Untersuchungen (Badania logiczne), argumentując, że w takim przypadku prawa logiki byłyby uogólnieniami faktów empirycznych i miałyby charakter tylko prawdopodobny; przedmiotem logiki jest bowiem analiza "idealnych" treści (zdań), nie zaś psychicznych aktów sądzenia. Ideę fenomenologii H. sformułował i rozwinął w drugiej części Logische Untersuchungen oraz w Ideen zu einer reinen Phanomenologie und phanomenologischen Philosophie (Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii).

W opozycji do tradycji spekulatywnej i scjentystycznej pierwszym zadaniem filozofii jest rejestracja, opis i analiza danych bezpośredniego doświadczenia (fenomenów), traktowana jako konieczny składnik rygorystycznie uprawianej filozofii; jej ostatecznym celem jest nie analiza faktów, lecz dotarcie do ich istoty w ejdetycznym oglądzie; w ten sposób filozofia może zbudować ontologie różnych dziedzin bytowych (ontologie regionalne, analizujące świat przyrody nieożywionej, ożywionej i ludzkiego ducha); ontologie te nie mają jednak charakteru ostatecznego, gdyż wg H. powinno je poprzedzać badanie i uprawomocnienie świadomościowych źródeł pojęć ontologicznych w analizie aktów świadomości, określanej jako intencjonalna lub konstytutywna.

W początkowej fazie rozwoju rozumienia fenomenologii H. przypisywał jej głównie cel epistemologiczny; w badaniu relacji świadomość - świat zalecał dokonywanie zabiegu transcendentalnej redukcji; polega ona na powstrzymaniu się (epoche) od przekonania o realnym istnieniu świata i zredukowaniu badań filozoficznych do analizy świadomości danej nam z apodyktyczną pewnością. Zadaniem fenomenologii (zwł. tzw. fenomenologii genetycznej) ma być odkrycie intencjonalnych związków zachodzących między świadomością (odsłanianą w tzw. redukcji transcendentalnej) a światem.

H. nie poprzestał na tym programie epistemologicznym, gdyż uznał bytową niesamodzielność świata wobec świadomości; stąd analiza konstytutywna stała się odkrywaniem konstytucji świata w świadomości, a fenomenologia transcendentalna - transcendentalnym idealizmem (transcendentalizm). Dostrzega się w twórczości H. (zwł. w zapiskach rękopiśmiennych) analizy wykraczające poza konsekwentny idealizm; dotyczy to m.in. badań struktury strumienia świadomości i spostrzegania (dynamiczny aspekt intencjonalności; przedpredykatywne doświadczenie), analizy konstytucji przestrzeni i czasu świadomościowego, charakteru spostrzegania ciała i świata życia (Lebenswelt). W ostatniej fazie twórczości H. próbował wypracować tło historiozoficzne dla idei fenomenologii transcendentalnej, sformułować jej metafizyczną syntezę w postaci monadologicznego idealizmu oraz podjąć pewne aspekty problematyki społecznej i egzystencjalnej.

W zainicjowanej przez H. szkole fenomenologicznej, a także wśród jej krytyków przedmiotem dyskusji stały się zrodzone na kanwie jego analiz zagadnienia dotyczące określenia możliwości i prawomocności poznania ejdetycznego (w formie pytania, czy jest to zadanie wykonalne dla ograniczonego, skończonego umysłu ludzkiego oraz czy nie jest to tylko analiza znaczeń językowych), znaczenia redukcji transcendentalnej (czy jest ona konieczna dla poprawnego uprawiania filozofii, zwł. epistemologii) i możliwości jej przeprowadzenia, określenia natury transcendentalnej świadomości (czy jest ona pewnego rodzaju bytem, różnym od świadomości empirycznej, czy tylko abstraktem powstałym w wyniku transcendentalnej redukcji) oraz ustalenia charakteru i zakresu właściwego dla tej koncepcji idealizmu transcendentalnego (czy wprowadzenie pojęcia świata życia jest próbą odejścia od interpretacji idealistycznej).

Wpływ H. na filozofię i nauki humanistyczne ujawnił się zwł. przez postulat skrupulatnego i teoretycznie niezaangażowanego opisu, stanowiącego pierwszy etap badań, przez podkreślenie roli intuicji jako ostatecznej podstawy weryfikacji pojęć w formie szeroko rozumianego doświadczenia oraz przez wymóg badania świadomości jako obszaru, w którym tworzą się sensy różnych dziedzin przedmiotowych.

H. nie podjął wprost problematyki teologicznej; jego myśl (jak na to wskazuje lektura zapisek rękopiśmiennych i zachowane z nim rozmowy) jest jednak otwarta na religię (uważał, że badania fenomenologiczne mogą mieć pośrednie znaczenie dla teologii); daleki od zainteresowania dogmatycznymi aspektami instytucjonalnych religii (choć w 1887 wstąpił do Kościoła ewangelicko-augsburskiego), dostrzegał jednak analogie między funkcjami filozofii i religii (w przezwyciężaniu "naiwności życia") i uznał, że analizy fenomenologiczne są formą niewyznaniowej drogi ku Bogu. Podkreślał, że jedynie w perspektywie rozumienia transcendentalnej świadomości jest możliwe właściwe ujęcie transcendencji Boga, a wszelkie etyczno-religijne kwestie są ostatecznie kwestiami fenomenologicznej konstytucji.

Trudności w podjęciu przez H. filozoficznej analizy Boga tłumaczy się m.in. podkreśleniem roli rozważań prowadzonych jedynie na płaszczyźnie intencjonalnej (powstrzymując się od postawienia problemu faktycznej egzystencji Boga) oraz szczególnym charakterem natury Boga jako bytu absolutnego. Znaczenie Boga dostrzegał H. raczej na płaszczyźnie teleologicznej, stwierdzając, że Bóg jest celem ukierunkowującym ludzkie działania, a nie przyczyną świata. Mimo ujawniających się ograniczeń w zastosowaniu analiz fenomenologicznych na płaszczyźnie religijnej, dostrzega się liczne próby nawiązywanie do rozwiązań H. w filozofii Boga (w formie fenomenologii religii), a nawet w teologii (W. Hładowski, W. Słomka, E. Farley). Osoba i poglądy H. odegrały znaczącą rolę w życiu E. Stein.

Stanisław Judycki

<--Powrót do haseł