HUMANIZM (łac. humanus - ludzki) - pogląd lub postawa afirmująca godność człowieka, traktowanego jako ośrodek i szczyt wartości doczesnych oraz twórczy podmiot autonomicznych działań wyposażony w przysługujące osobie ludzkiej uprawnienia indywidualne i społeczne.

W filozofii h. wyraża się w różnych nurtach, które łączy uznanie bytowej swoistości człowieka, fenomenologicznej lub ontologicznej integralności psychofizycznej jego natury oraz twórczej podmiotowości w kulturze i życiu społecznym, z wykluczeniem instrumentalnego traktowania osoby ludzkiej (człowiek jako cel, a nie środek do celu). Teologiczna interpretacja h., będąca integralnym elementem teologicznej antropologii, wskazuje na Boga, Stwórcę i Zbawcę jako na ostateczne źródło godności człowieka. H., stanowiąc ideał wychowania, eksponuje wagę integralnego i wszechstronnego rozwoju osobowości wychowanka opierając się na autentycznych wartościach.

Termin "humanizm" wprowadził w 1808 F. I. Niethammer na określenie koncepcji pedagogicznej postulującej uznanie dziedzictwa kultury antycznej za podstawę wychowania i wykształcenia. G. Voigt mianem h. określał (od 1859) kulturę renesansu europejskiego (XIV-XVI w.); współcześnie znaczącą rolę odgrywa h. chrześcijański.

TYPOLOGIA. Zróżnicowanie źródeł, form i funkcji h. oddaje bogactwo formułowanych typologii.

W aspekcie przedmiotowym wyróżnia się: a) h. epistemologiczno-pragmatyczny F. C. S. Schillera, który proces rozumienia świata wyjaśniał na podstawie doświadczenia i umysłowej aktywności człowieka; b) h. ontologiczny, uznający człowieka za byt najwyższy w sensie absolutnym (h. ateistyczny) bądź w sensie relatywnym (h. teistyczny); c) h. etyczno-społeczny, traktujący człowieka jako centralną wartość wszechświata, uznający jego priorytet wobec świata rzeczy.

Ze względu na relację jednostek do społeczeństwa wyróżnia się: a) kolektywistyczny h. marksizmu, uznający ludzkie indywiduum za funkcję i wytwór życia społecznego; b) indywidualistyczny h. liberalizmu, traktujący państwo jako strażnika indywidualnych interesów; c) h. personalistyczno-wspólnotowy, harmonijnie godzący powyższe skrajne tendencje.

J. Maritain rozgraniczał: a) h. teocentryczny, uznający Boga za praprzyczynę świata i ostateczny cel człowieka; b) h. antropocentryczny, przypisujący człowiekowi funkcję autokreacyjną na płaszczyźnie ontologicznej i moralno-społecznej. H. teocentryczny ma profil religijno-eschatologiczny i jest otwarty na rzeczywistość Boga oraz sferę wartości absolutnych - naturalnych i nadprzyrodzonych, antropocentryczny zaś ma profil naturalistyczno-laicki, neguje transcendencję Boga i człowieka, uznaje prymat wartości ekonomicznych nad duchowymi, przyjmuje relatywizm prawdy i moralnego dobra.

Wśród form antropocentrycznego i laickiego h. związanego z ateizmem postulatywno-woluntarystycznym, będącym jego apodyktyczną opcją, wyróżnia się: a) h. scjentystyczno-ewolucyjny, przypisujący nauce - w miejsce religii - funkcje formowania życia moralnego i społecznego (J. S. Huxley); b) h. skrajnie egzystencjalistyczny, upatrujący istotę człowieka w wolności, której nie może się wyrzec na rzecz Boga lub społeczeństwa (J. P. Sartre); c) h. egzystencjalno-pesymistyczny, upatrujący w pomocy potrzebującym powołanie człowieka mimo dostrzeganej w świecie trwałej dominacji zła (A. Camus); d) h. etyczny, postulujący odrzucenie Boga jako etycznego prawodawcy w imię autonomii człowieka (N. Hartmann).

Znaczące miejsce wśród współczesnych h. laickich zajmuje h. marksistowski, określany często jako h. socjalistyczny; wg Marksa ma on postać h. teoretycznego, utożsamianego z ateizmem, i h. praktycznego, traktowanego jako optymalny model życia społeczno-ekonomicznego; obejmuje ateizm postulatywno-prometejski, interpretowany jako wyzwolenie człowieka od Absolutu, uznanie pracy i społeczeństwa za czynniki bytowo-kreacyjne natury ludzkiej, emancypację społeczno-ekonomiczną, odrzucenie religii jako alienacji duchowej oraz postulat autonomii aksjologiczno-moralnej człowieka; pol. marksiści (m.in. A. Schaff, J. Kuczyński, początkowo L. Kołakowski) określają h. jako afirmację ontycznej oraz moralnej autonomii człowieka - "stwórcy" własnego człowieczeństwa, samoistnego centrum życia, najwyższej wartości oraz wyłącznego twórcy norm moralnych, w życiu indywidualnym i społecznym. Podstawą marksistowskiej teorii h. są: historyczne dziedzictwo renesansu, materializmu starożytnego i oświeceniowy panteizm heglowski oraz doktryna dialektycznego i historycznego materializmu. Zwolennicy marksizmu eksponują w swej interpretacji elementy radykalizmu, postulującego rewolucyjne obalenie ekonomiczno-społecznych struktur kapitalizmu, podkreślają autonomię wyrażającą się w negacji Boga i sfery nadprzyrodzonej, wysuwają postulat walki klasowej w formie rewolucji umożliwiającej realizację zasad społecznej równości i sprawiedliwości, głoszą łączenie klasowej nienawiści z miłością do człowieka oraz kolektywizm uznający prymat społeczności przed interesami jednostek, a także specyficzny eudajmonizm, zapowiadający realizację pełnego szczęścia na ziemi. Oponenci marksizmu dostrzegają w tej koncepcji apoteozę walki i przemocy, bezkrytyczną gloryfikację proletariatu jako kolektywnego "zbawcy" z niewoli społeczno-ekonomicznej, utopijną wiarę w idealną sprawiedliwość i zanik społecznej stratyfikacji, deprecjonowanie egzystencjalnych problemów człowieka (szczęścia, sensu życia i śmierci, indywidualnej nieśmiertelności), aprioryczną niechęć do religii oraz skrajny socjocentryzm. L. Althusser dostrzega w marksizmie postać antyhumanizmu teoretycznego opozycyjnego wobec tradycyjnej formy h. utożsamianego z burżuazyjną i chrześcijańską ideologią, określaną jako postać h. utopijnego, podczas gdy marksistowskie analizy odkrywają właściwą logikę procesów historycznych w formie konieczności dziejowej.

Dzieje antropologii filozoficznej pozwalają rozgraniczyć h. personalistyczny, w którym akcentuje się jakościowe zróżnicowanie ludzkiej osoby wobec świata pozaludzkiego; przyjmuje się, iż człowiek jest zawsze celem samym w sobie, nigdy zaś środkiem (I. Kant), osobą inspirowaną przez miłość i przez wartości odkrywającą osobowego Boga (M. Scheler), bytem odsłaniającym prawdę i powołanym do wierności wobec niej (M. Heidegger) oraz że jest nieredukowalny do życia biologicznego w swym wymiarze duchowym. Znaczącą rolę w tym nurcie odgrywa h. chrześcijański, wykorzystujący różne odmiany chrześcijańskiej filozofii, takie jak augustynizm, tomizm, współcześnie często fenomenologię i egzystencjalizm; uzasadniając godność człowieka jako osoby, odwołuje się do podstawowych twierdzeń chrześcijańskich antropologii, widząc w Bogu Stwórcy i Zbawcy jej ostateczne źródło.

H. apersonalistyczny kwestionuje lub deprecjonuje osobowy wymiar człowieka, przyjmując, że indywidualna osobowość ludzka zaniknie w apersonalnej prajedni (panteizm orientalny), widząc w człowieku jako gatunku postać boga (deifikacja) i przedmiot religii immanentnej (L. Feuerbach), w procesie uczłowieczenia jedynie wynik podjęcia pracy i formowania się życia społecznego, a w życiu umysłowo-duchowym wytwór ekonomicznej bazy (marksizm), kwestionując podmiotowość życia ludzkiego, będącego jedynie sumą struktur (antyhumanizm strukturalistyczny - C. Lévi-Strauss, Althausser, M. Foucault).

Wyróżnia się też h. statyczny, właściwy antropologii platońskiej i panteizmowi myśli starohinduskiej, h. ewolucyjno-procesualny marksizmu, A. N. Whiteheada i P. Teilharda de Chardin, oraz h. aktywno-personalistyczny charakterystyczny dla filozofii Augustyna z Hippony, tomizmu, myśli H. Bergsona i M. Blondela.

Stanisław Kowalczyk

<--Powrót do haseł