HUGON ze ŚWIĘTEGO WIKTORA de Sancto Victore) - filozof, teolog, mistyk uważany za jednego z głównych przedstawicieli tzw. wiktoriańskiej szkoły (wiktoryni), ur. ok. 1096, zm. 11 II 1141 w Paryżu.

H. wywodził się najprawdopodobniej z rodu grafów Blankenburg z Saksonii (lub z okolic Ieper we Flandrii, na co wskazują analogie doktrynalne ze szkołą w Laon, ewentualnym miejscem jego pierwszej edukacji, lub z Lotaryngii). Uczył się w klasztorze w Hamersleben k. Halberstadt, następnie wraz z wujem bpem Halberstadt Reinhardem udał się (po 1114) do opactwa Świętego Wiktora pod Paryżem; po studiach (od ok. 1124) był nauczycielem, od 1133 - kierownikiem szkoły; prawdopodobnie przed 1140 podróżował do Włoch.

Uznany za najbardziej wszechstronnego autora wczesnej scholastyki. H. pozostawił znaczny i zróżnicowany tematycznie dorobek piśmienniczy. Poglądy z zakresu filozofii i sztuk wyzwolonych przedstawił w encyklopedycznym opracowaniu, będącym kompendium nauk świeckich i teologii: Didascalion de studio legendi, a także w Epitome Dindimi in philosophiam. W dziele pt. Chronica omówił historię powszechną (katalog papieży i władców).

Systematyczną myśl teologiczną (zalążek średniowiecznych sum) sformułował w De sacramentis christianae fidei oraz w Quomodo sermo Dei unus est; jest też autorem dzieł: De sacramentis legis naturalis et scriptae dialogus; De tribus diebus; De potestate et voluntate Dei; De quattuor voluntatibus in Christo; De sapientia animae Christi; De Beatae Mariae virginitate; De unione corporis et spiritus; De verbo incarnato. Collatio I, II, III; Sententiae de divinitate.

H. napisał wiele pism egzegetycznych: De scripturis et scriptoribus sacris; Adnotationes elucidatoriae in Pentateuchon; Adnotationes elucidatoriae in librum Judicum; Adnotatiuncula una in librum Ruth; Adnotationes elucidatoriae in libros Regum; Adnotationes elucidatoriae in Threnos Jeremiae; Institutiones in Decalogum legis dominicae; Adnotationes elucidatoriae in quosdam Psalmos David.

Teorię życia mistycznego sformułował m.in. w: Commentariorum in Hierarchiam coelestem S. Dionysii Areopagitae; De meditatione; De archa Noe morali; De archa Noe mystica; De vanitate mundi; De laude caritatis a także De amore sponsi ad sponsam.

Poglądy etyczne przedstawił m.in. w: De quinque septenis seu septenariis; Explanatio in canticum Beatae Mariae; De institutione novitiorum.

MYŚL FILOZOFICZNA. H. był przedstawicielem tradycji augustyńskiej (augustynizm), którą wzbogacił o wątki myślowe arystotelizmu; wykorzystał też wczesnośredniowieczne ujęcia encyklopedyczne. Włączył się w spór dotyczący możliwości zastosowania nauk świeckich (zwł. dialektyki) w teologii. Unikając krańcowych rozwiązań, podkreślił użyteczność filozofii i artes liberales dla studium teologii, a nawet mistyki (intuicyjna kontemplacja zakładająca poznanie naturalne). H. sformułował jedno z najbardziej znanych w średniowieczu, uniwersalnych ujęć klasyfikacji nauk, scalając 2 starożytne podziały filozofii - platońsko-stoicki i arystotelesowski. Wyróżnił 4 grupy nauk: a) teoretyczne, które obejmowały teologię, matematykę (arytmetyka, geometria, muzyka i astronomia - quadrivium) i fizykę; b) praktyczne, do których zaliczał etykę indywidualną, domową (ekonomika) i społeczną (polityka); c) mechaniczne, czyli sztuki rzemieślnicze, w skład których wchodziło tkactwo, płatnerstwo, żegluga, rolnictwo, łowiectwo, medycyna i sztuka zabawy (ars theatrica); d) logikę, obejmującą dyscypliny trivium, a więc gramatykę i sztukę dyskutowania, w tym teorię właściwego dowodzenia (demonstratio - apodyktyczny sąd; dowód) i uzasadnienia uprawdopodobniającego (dialektyka, retoryka, sofistyka, a jako appendix poezję). Średniowieczne realia nauczania tłumaczą postulatywny charakter sformułowanych przez H. metodologicznych rozróżnień i podkreślenie znaczenia kompleksowego wykładu, zwł. sztuk wyzwolonych.

H. utożsamiał filozofię z mądrością; widział w niej - podobnie jak Augustyn z Hippony - wszechnaukę badającą rzeczywistość ludzką (zwł. zróżnicowane działania ludzkie) i Boską, oraz odkrywającą prawdę w sposób niepowątpiewalny. Logikę i matematykę uznał za niezbędny instrument poznania oraz za dyscypliny propedeutyczne; podkreślenie znaczenia logiki traktowanej jako analiza funkcji intelektualnych było uzasadnione tym, że H. uważał doświadczenie wewnętrzne za podstawowe i niepowątpiewalne źródło poznania; specyfikę dyscyplin quadrivium (matematyka) i fizyki, dotyczących świata rzeczy, ukazał dzięki zastosowaniu arystotelesowskiej koncepcji abstrakcji (odpowiednio: jej pierwszy i drugi stopień). Antycypując rozwiązania nowożytnego przyrodoznawstwa, podkreślił znaczenie oraz swoisty naukowy status sztuk wyzwolonych i matematyki, służącej w fizyce do sformułowania wewnętrznej formy rzeczy (m.in. proporcje, analiza ruchu). Przyjmował, podobnie jak szkoła w Chartres, atomistyczną strukturę materii. Przedmiotem asystemowo ujętej estetyki uczynił wieloaspektową analizę piękna (wiele rodzajów harmonii), ujmowanego w zmysłowo-intelektualnej intuicji.

W kwestii dyskutowanych wówczas teorii politycznych skłaniał się ku hierokratyzmowi; opowiadał się za podporządkowaniem zwierzchności duchowej (zwł. papieżowi) władców świeckich, co wyrażać się miało przez prawo ustanawiania i sądzenia administracji państwowej (kontrola i pozbawienie władzy); doktrynę tę wykorzystał papież Bonifacy VIII w bulli Unam sanctam. Augustyńskie wątki ujawniły się w psychologii H. - zarówno w odniesieniu do sposobu uzasadniania istnienia duszy, odwołującego się do samoświadomości, jej natury (podkreślenie substancjalności, duchowości i nieśmiertelności), jak i w kwestii określenia natury osoby, utożsamianej z duszą (ex se et per se) oraz uznanej za źródło życia i hominizacji.

Szczególne miejsce w twórczości H. zajmują analizy teoriopoznawcze, określające związki poznania naturalnego (philosophia) z odwołującą się do objawienia teologią i teorią mistyki (divinitas). Modyfikując ustaloną przez Augustyna terminologię (iluminacja), H. antycypował rozwiązania Tomasza z Akwinu, który odróżnił porządek wiedzy i wiary; wyróżnił 3 rodzaje poznania, które metaforycznie określił jako oczy ciała (oculi carnis), oczy umysłu (oculi rationis) i oczy kontemplacji mistycznej (oculi contemplationis), a których przedmiotem była analiza świata (cogitatio), siebie samego (meditatio) i Boga (contemplatio). Wyróżnienie prawd będących dziełem rozumu (ex ratione), z nim zgodnych (secundum rationem), przekraczających jego naturalne kompetencje (supra rationem) lub z nim sprzecznych (contra rationem), posłużyło H. do podkreślenia specyfiki prawd religijnych, które przekraczają naturalne zdolności poznawcze człowieka (osłabione przez skutki grzechu pierworodnego), ale nie mogą być sprzeczne z prawidłami rozumu; tym samym uzasadniał ich racjonalną analizę, umożliwiającą zrozumienie prawd wiary (fides quaerens intellectum) i będącą podstawą nadprzyrodzoną kontemplacji mistycznej (jej koncepcję rozwinął Ryszard ze Świętego Wiktora) wyprzedzającej intuicyjne, pełne poznanie rzeczywistości Bożej w niebie (pura intelligentia).

Rola filozofii ujawniła się też w odniesieniu do sformułowanej przez H. argumentacji na istnienie Boga, która wykorzystywała analizy Augustyna z Hippony i Anzelma z Canterbury; szczególną rolę przyznał H. dowodzeniu, którego podstawą jest doświadczenie wewnętrzne, gdyż źródeł bytu duchowej i świadomej siebie duszy szukał w samoistnym Bogu. Uznał też możliwość wyprowadzenia dowodów na istnienie Boga z analizy świata zmiennego i celowo urządzonego. Analiza aktów ludzkich religijnych (jedna wiara, miłość i pobożność) i natury świata (jedna zasada i jeden cel) oraz niezmienności Boga (mutacja ontologicznego dowodu) posłużyły H. do racjonalnego uzasadnienia jedności Boga (jedyny i prosty). Dostrzeżenie śladów Boga, zwł. w człowieku, dokonujące się przez odkrycie w osobie - substancji, intelektu i woli, uznał H. za racjonalną podstawę tłumaczenia natury Trójcy Świętej.

Stanisław Janeczek

<--Powrót do haseł