HOENE-WROŃSKI Józef Maria - matematyk, reformator wiedzy, twórca systemu "filozofii absolutnej" i "naukowego mesjanizmu", ur. 28 VIII 1776 w Wolsztynie (poznańskie), zm. 9 VIII 1853 w Paryżu.

Ojciec H.-W. był czeskim budowniczym i architektem, matka Polką. Uczył się w Poznaniu, następnie w Warszawie, w Korpusie Artylerii. W 1794 wstąpił do pol. wojska pod nazwiskiem Wroński, którym posługiwał się do końca życia w połączeniu z nazwiskiem rodowym Hoene. Brał udział w insurekcji kościuszkowskiej w stopniu porucznika artylerii. Po bitwie pod Maciejowicami został wzięty do niewoli. W 1795 wstąpił do armii ros.; po dwuletniej służbie opuścił wojsko w stopniu majora. W latach 1797-1800 studiował w Niemczech prawo i filozofię I. Kanta. W 1800 przybył do Francji i przyłączył się do legionów pol. w Marsylii; gdy z końcem tegoż roku armia pol. opuściła Marsylię, H.-W. pozostał w mieście, rozstając się na zawsze z wojskiem; przyjął obywatelstwo franc. W Marsylii rozwijał własną twórczość naukową i filozoficzną. Szczególnie dużo czasu poświęcał matematyce. Pisał przeważnie po franc., chociaż władał biegle kilkoma językami. Głównym źródłem utrzymania były prywatne lekcje oraz (nie zawsze) zasiłek wojskowy za służbę, który pobierał od rządu ros. Jedna z jego uczennic, V. H. Sarrazin de Montferrier, została jego żoną. Żył na ogół w biedzie, zawsze jednak znalazł się ktoś, kto pomógł sfinansować wydanie książek. Do grona tych osób należeli: książę A. Czartoryski, P. J. Arson, E. Thayer, hrabia K. Durutte.

Ważniejsze dzieła: Introduction a un ouvrage intitulé le Sphinx ou la nomothétique séhélienne; Messianisme. Union finale de la philosophie et de la religion constituant la philosophie absolue, I: Prodrome du Messianisme (Prodrom mesjanizmu albo filozofii absolutnej), II: Metapolitique messianique (Metapolityka); Le destin de la France, de l'Allemagne, et de la Russia, comme prolegomenes du messianisme (Prolegomena do mesjanizmu); Messianisme. Ou, Reforme absolue du savoir humain; Philosophie absolue de l'histoire. Ou, Genese de l'humanite; pośmiertnie wydano: Developpement progressif et but final de l'humanite; Prospectus de la Philosophie absolue et son développement (Geneza filozofii absolutnej); Nomothetique messianique. Ou, Lois supremes du monde.

PODSTAWY SYSTEMU FILOZOFII. W pierwszych latach pobytu w Marsylii stworzył H.-W. podstawy swej filozofii. Z Kantowskiej Krytyki czystego rozumu wyprowadził własną koncepcję poznania, którą wyłożył w Erster Entwurf meines System's der Philosophie der Vernunft, a następne rozwinął w Philosophie Achrematique oraz w dalszych pracach, z których pierwszą wyd. drukiem była Philosophie critique decouverte par Kant, fondee sur le dernier principe du savoir humain - jedna z pierwszych prac o Kancie w języku franc. W analizach swych doszedł do pojęcia "warunkowości" jako ciągu aktów ustanawiających rzeczywistość, a aktywność warunkowania nazwał rozumem. Dalsze badanie tego zagadnienia doprowadziło go do wniosku, że zbiór wszystkich warunków musi zawierać w sobie także warunek istnienia. Stąd wniosek końcowy: Warunkowanie = Absolut. Był przekonany, że odkrył pierwszą zasadę twórczą wszelkiej rzeczywistości. W akcie twórczym dostrzegł istotę Absolutu. Odtąd rozpoczął reformowanie wiedzy ludzkiej wg odkrytych prawideł zasady twórczej. Na tej podstawie tworzył własną filozofię, a na niej z kolei reformował nauki. W tworzonej filozofii zaznaczają się wpływy Oświecenia, zwł. hasło głoszące, że miarą prawdy jest rozum. Rozum dla myślicieli oświeceniowych był władzą wszechstronną i niezawodną. Wierzono, że dzięki niemu ludzkość ma przed sobą nieograniczony postęp. Taką wiarę w rozum przejął H.-W. Jednak zasadniczy wpływ wywarły na niego filozofia Kanta i idealizm niem. (J. G. Fichte, G. W. F. Hegel, F. W. J. Schelling). Filozofia H.-W. stawiała cele maksymalistyczne i dochodziła do nich drogą spekulacji pojęciowej. W podmiocie poznającym dostrzegał czynniki samorzutne i kreacyjne, zdolne do określania przedmiotów; czynniki te nazwał "wiedzą".

Punktem wyjścia było założenie racjonalności świata. Gdyby świat nie był racjonalny - argumentował - nie byłyby możliwe badania teoretyczne oraz twórczość techniczna. Racjonalny porządek świata daje się wytłumaczyć tylko tym, że świat istnieje i rozwija się wg jakiegoś prawa. Prawo to odkrył i nazwał "prawem tworzenia" (loi de création) - stało się ono osią jego filozofii. Wg H.-W., znając to prawo i posługując się nim, można poznawać struktury rzeczywistości, ustalać przebieg procesów, kierować nimi; stanowi ono zarówno metodę bezbłędnego poznawania, jak i działania. Prawo to zastosował do filozofii niem. (głównie Kanta), wykazując jej niepełność. Za szczytowe osiągnięcie tej filozofii uznał określenie przez Schellinga Absolutu jako pierwszej tożsamości jaźni i przyrody (wg H.-W. - wiedzy i bytu). Stwierdził, że jest to ustalenie cechy zewnętrznej Absolutu. Za zadanie filozofii absolutnej uznał natomiast odkrycie jego istoty wewnętrznej.

Filozofię dzielił na chrematyczną (gr. chrema - rzecz) i achrematyczną. Pierwsza wywodzi się ze świata rzeczy stworzonych, poszukuje ich warunków, aż do warunku niezależnego od czegokolwiek, czyli aż do Absolutu, nie mieszczącego się już w świecie rzeczy stworzonych. Należy do niej cała dotychczasowa filozofia aż do czasów H.-W., zmodyfikowana wg prawa tworzenia. Z kolei za punkt wyjścia można przyjąć drogę prowadzącą od tego pierwszego warunku (jako zasady niewarunkowej) przez kolejne uwarunkowania aż do ostatnich następstw. Tę drugą postać filozofii, ponieważ jej punkt wyjścia wywodzi się spoza sfery rzeczy, nazwał filozofią achrematyczną. Jest ona niezależna od doświadczenia, konstytuująca świat jako zbiór warunków obecnych w umyśle Stwórcy wszechświata.

Rozum człowieka i Absolutu są tej samej natury, ale w człowieku rozum podlega ograniczeniom naszego fizycznego bytu, stąd cechuje go mniejsza moc i mniejszy zakres działania. Sposobem, w jaki działa rozum - czy to w człowieku, czy w Absolucie - jest prawo tworzenia. Rozum nie odkrywa tego prawa, ale sam je ustanawia i sam sobie narzuca. H.-W. wyprowadził to prawo z dwóch elementów - wiedzy i bytu. Polega ono na łączeniu się i biegunowym rozdzielaniu tych elementów, które zajmując kolejne pozycje: neutralną, biegunową bądź dominującą jeden nad drugim, przyjmują rozmaite formy i wywierają rozmaite wpływy, tworząc całe bogactwo wszechświata. Wiedza jest podmiotowa, czynna, samorzutna, działa w sposób wolny i celowy. Jest powszechna, jej określenia (np. kolor błękitny) stosują się do nieograniczonej liczby przedmiotów jednostkowych. Nadaje światu znaczenie i rozmaitość. Byt jest zawsze przedmiotowy, stanowi niejaźń. Jest bierny, bezwładny, niezdolny do wytwarzania jakichkolwiek cech, podatny jedynie na przyjmowanie określeń wiednych, które dzięki bytowi mają trwałość. Jest tworzywem, jakby ekranem, na który nakłada się rozmaitość zjawisk. W świecie rzeczy oba elementy wzajemnie się warunkują. Prawo tworzenia H.-W. wywodzi z samej istoty Absolutu. Absolut sam sobie je nadaje, by umożliwić swoje założenie się własne. Absolut w pierwszym akcie twórczym dzieli się na wiedzę (podmiot) i byt (przedmiot). Wiedza to samotworzenie się (autogenia), byt to samozakładanie się (autotezja). Dalsza kreacja przebiega zgodnie z regułą prawa tworzenia, prowadząc do pełnej autokreacji Stwórcy. Prawo tworzenia kieruje tą autokreacją, a zarazem samo się z niej wywodzi jako część składowa.

W wyd. pośmiertnie Messianiasme, philosophie absolue. Apodictique messianique fondant [...] najpełniej prezentuje funkcjonowanie prawa tworzenia i jednocześnie swoją filozofię achrematyczną. W dziele tym, w układzie tablicowym, buduje architektonikę świata. Całą rzeczywistość ujmuje w "systematy", układające się w rzędy rzeczywistości. Z systemu o większym stopniu ogólności wynika następny - o mniejszym stopniu. Na czele tej architektoniki stoi systemat autokreacji Boga. Każdy systemat zawiera w sobie określony zbiór pojęć ogólnych (nazw) i sieć wzajemnych relacji, charakterystyczny dla danej rzeczywistości. Nazwy te nakładają się na ogólny schemat prawa tworzenia, stąd opisują początek, rozwój i cel każdego systematu. Kolejno po sobie następują: 1) własne tworzenie się Boga; 2) stworzenie rzeczywistości; 3) stworzenie świata; 4) stworzenie człowieka; 5) tworzenie się własne człowieka; 6) tworzenie religii absolutnej; 7) rozwój progresywny ludzkości. Każda część składowa każdego systemu może dać początek innym. W ten sposób cały wszechświat wyprowadza H.-W. z jednego tylko prawa tworzenia, budując trudny do ogarnięcia system teoretyczny wiedzy ludzkiej, zgodny jednak z formułą pojętego przez siebie rozumu twórczego. Był przekonany, że osiągnął to, co nie udało się Kartezjuszowi - aby cała wiedza rozwijała się z jednej zasady i wg jednej metody. Twierdził, że nauki dotychczas rozwijały się fragmentarycznie i spontanicznie, bez świadomości celów końcowych. Zastosowanie do ich reformy prawa tworzenia miało je w pełni rozwinąć, uporządkować i ukierunkować na cele ostateczne. Reformę nauk zaczął od matematyki, ponieważ - jak sądził - ta dziedzina wiedzy najlepiej może zweryfikować wartość tego prawa. Z zasady ogólnej wyprowadza wszystkie twierdzenia i metody matematyki.

Zbigniew Ziółkowski

<--Powrót do haseł