HIPOTEZA METAFIZYCZNA - zdanie orzecznikowe nie dowiedzione jako koniecznie prawdziwe w danym systemie filozoficznym. Stawianie h. jest jednym ze sposobów (wtórnym) wyjaśniania niektórych stanów i procesów rzeczywistości realnie istniejącej.

Mając na uwadze sposoby uzasadniania (dowodzenia) tez filozoficznych dostrzegamy, że na terenie filozofii bytu nie występuje dedukcja rozumiana jako myślenie formalne, posługujące się wynikaniem w sensie inferencyjnym. Nie występuje również dedukcja w sensie arystotelesowskim, z powodu niedefiniowalności "per genus proximum et differentiam specificam" metafizycznych pojęć. Argumentacja wyjaśniająca sprowadza się tu do ujęć poznawczych koniecznościowych stanów bytu na tle uświadomionego wyodrębnienia przedmiotu metafizyki, wyrażonego w formie noetycznych pierwszych zasad: tożsamości, niesprzeczności, wyłącznego środka, racji bytu.

Argumentacja przybiera postać negatywną przez wskazanie na: a) oczywisty absurd zdania przeciwnego; b) niezgodność zdania przeciwnego; c) sprowadzenie zdania przeciwnego do sprzeczności; d) niemożliwość innego postawienia sprawy przez realnego czy fikcyjnego przeciwnika. Istotą dowodzenia metafizycznego jest wskazanie na taki jedyny konieczny czynnik, którego ewentualna negacja byłaby zarazem negacją samego faktu bytowego danego do wyjaśnienia. Wszelkie negatywne argumentacje muszą być dokonywane w świetle wyodrębnionego przedmiotu właściwego filozofii (metafizyki), a więc bytu jako istniejącego, w oderwaniu od którego nie można w ogóle filozoficznie wyjaśniać rzeczywistości, tak jak w oderwaniu od przedmiotu właściwego jakiejś nauki nie można uprawiać w jej obrębie badań naukowych.

Oprócz zdań-tez naczelnych metafizycznych na terenie filozofii dane są zdania orzecznikowe stanowiące metafizyczne h., czyli zdania nie dowiedzione jako koniecznie prawdziwe, i dlatego należy uznać za semantycznie sensowne takie zdania (h.) metafizyczne, które spełniają następujące warunki: a) są zdaniami wewnętrznie niesprzecznymi; b) tłumaczą-wyjaśniają filozoficznie jakieś realne fakty dotychczas niewyjaśnione; c) nie są sprzeczne z innymi zdaniami należącymi do systemu metafizyki; d) wyłaniają lukę istniejącą w systemie metafizycznym.

Oczywiście nie jest konieczne, by zdania tworzące metafizyczne h. spełniały wszystkie wymienione warunki. Istnieją h. bardziej i mniej prawdopodobne, a stopień ich prawdopodobieństwa zależy od spełniania coraz większej liczby wymienionych warunków. Najbardziej prawdopodobne h., które w jakichś specjalnych warunkach wizji metafizycznej i uzasadnieniu negatywnym mogą się okazać prawdziwymi tezami (pryncypiami) są te, które spełniają wszystkie wymienione warunki.

Mniej prawdopodobne są te, które nie dopełniają ostatniego warunku, tzn. zapełnienia luki w metafizycznym systemie. Jeszcze mniej prawdopodobne te, które są sprzeczne ze zdaniami należącymi do systemu metafizyki. Natomiast jako jawnie absurdalne odrzuca się te zdania, które są realizowaniem sprzeczności, czyli zdania wewnętrznie sprzeczne - chociaż i takie zdania się pojawiły po uznaniu przez Hegla, że sprzeczność jest nośnikiem prawdy. Przykładem takiego zdania jest uznanie "autokreacji" bytu przygodnego. Zaznaczyć jednak należy, że przyjęcie zdań wewnętrznie niesprzecznych nie czyni automatycznie jakiegoś zdania zdaniem filozoficznie sensownym. Z faktu niesprzeczności wewnątrzzdaniowej jeszcze nie wynika sensowność, a tam mniej prawdziwość takiego zdania. Odrzucenie niesprzeczności (czyli przyjęcie wewnętrznej sprzeczności) zdania przekreśla możliwość racjonalnego stanowiska poznawczego. Nie zawsze jednak wewnętrzna niesprzeczność jawi się jako jaskrawo i dobitnie czytelna, gdyż takie zdania bywają już uwikłane w myślenie pozornie racjonalne. Okazało się to w różnych formach myślenia pochodnych od stanowiska Hegla, uznającego wewnętrzną sprzeczność bytu. Znalazło to wyraz m.in. w uznaniu teorii przyjmującej skrajny ewolucjonizm, będący ostatecznie akceptacją zdania, że nie-byt jest bytem, jeśli uznaje się zdanie, że z nie-bytu powstaje byt, czyli że nie-byt jest racją bytu.

Istnieje w różnych systemach filozoficznych mnóstwo zdań wewnętrznie niesprzecznych, które są uznawane, mimo że nie wyjaśniają dostatecznie bytowych faktów, jak np. w koncepcji poznania jawienie się określonych treści poznawczych nie przesądza o ich realnym istnieniu, w myśl ogólnej zasady "a posse ad esse non valet illatio". Obecność zdań wewnętrznie niesprzecznych i posługiwanie się nimi jest następstwem przyjęcia koncepcji bytu jako niesprzeczności. Jeśli bowiem o bytowości miałaby decydować jego wewnętrzna niesprzeczność, to zaniknęłaby granica pomiędzy tym, co jest rzeczywiście istniejące i tym, co jest jedynie pomyślane. Stąd zdania wewnętrznie niesprzeczne mogą stanowić tylko progowy warunek sensowności metafizycznej h. Dla uznania h. konieczne są dalsze warunki, jakimi są koherencja filozoficznego systemu i wypełnianie luk wyjaśnianych przez dany system.

Odróżnienie h. metafizycznych o różnym stopniu prawdopodobieństwa ma ważne znaczenie, gdyż pozwala na doskonalenie systemu metafizycznego i dostrzeżenie jego słabych stron.

Mieczysław A. Krąpiec

<--Powrót do haseł