HIPOTEZA (gr. hypothesis, łac. hypothesis, suppositio, coniectura - założenie, przypuszczenie, domniemanie, podstawa, przesłanka) - prowizoryczna odpowiedź na jakieś pytanie lub (węziej) na pytanie "dlaczego?"; zdanie, którego prawdziwość nie została jeszcze rozstrzygnięta, przyjmowane prowizorycznie ze względów poznawczych lub praktycznych. W dyscyplinach formalnych: zbiór aksjomatów oraz ich logicznych konsekwencji.

Wypowiedzi zw. "hipotezą" wyróżniano już w gr. dialektyce. Uczestnicy dyskusji na określony temat starali się najpierw znaleźć wspólny punkt wyjścia, czyli twierdzenie przyjmowane przez wszystkich; stanowiło ono ich h., z którą poszczególni uczestnicy dyskusji musieli uzgadniać swoje propozycje (por. Platon, Fajdros, 100 A). Posługiwano się także h. na próbę, by wykazać, że są one propozycjami fałszywymi (Teajtet, 162 E - F). W gr. matematyce (arytmetyce i geometrii) metodę posługiwania się h. przyjęto zapewne z dialektyki. H. nazywano niedowodzone pryncypia-aksjomaty, z których wywnioskowywano szczegółowsze twierdzenia; aksjomaty o istnieniu np. liczb parzystych i nieparzystych lub figur geometrycznych traktowano jako oczywiste dla wszystkich biegłych w myśleniu matematycznym; klasycznym przykładem tego rodzaju h. są aksjomaty geometrii euklidesowej.

Innego rodzaju h. posługiwano się przy rozwiązywaniu kwestii szczegółowych, np. czy określona powierzchnia daje się wpisać w dane koło; matematyk nie odpowiadał wprost na takie pytanie, lecz najpierw przyjmował założenie dotyczące kształtu i wymiarów powierzchni - i wyciągał z niego wnioski; przy innym założeniu wnioski były odmienne (Platon, Menon, 86 E 3). Również w gr. fizyce (a zwł. astronomii) h. odgrywały ważną rolę, tworzono bowiem (aksjomatyczne) h., umożliwiające wyjaśnienie pewnych obserwacji, np. pozornych ruchów planet. Powyższe zastosowania pojęcia "hipoteza" pokazuje, że bardzo wcześnie rozpoznano rolę myślenia hipotetycznego w nauce i że współczesna koncepcja h. jest tylko wariantem gr. pojęć h.

W XVII i XVIII w. spór o rolę h. w naukach stanowił przedmiot najważniejszych kontrowersji metodologicznych. H. często dzielono na matematyczne, fizyczne (i astronomiczne) oraz filozoficzne. Za typowe h. fizyczne uważano w astronomii systemy Ptolemejski i Kopernikański, Kartezjańską h. wirów kosmicznych, I. Newtona teorię siły przyciągania. Jako filozoficzne traktowano h. o stosunku duszy do ciała, okazjonalizm N. Malebranche'a, przedustawną harmonię G. W. Leibniza. Aksjomaty i postulaty geometrii (euklidesowej) były przeważnie przyjmowane jako oczywistościowo prawdziwe; tylko niektórzy (np. J. Kepler) widzieli w nich h. przyjęte po to, by dedukować z nich hipotetyczne wnioski. Od poł. XIX w., kiedy stworzono geometrie nieeuklidesowe, rozpowszechnił się pogląd, iż wszystkie geometrie mają status hipotetyczny. Istotny rozwój poglądów na rolę h. w naukach dokonał się w XX w.

W naukach przyrodniczych współcześnie tworzone są h. "praworodne", tj. w postaci zdań ogólnych, opisujących jakieś prawidłowości stanów rzeczy (np.: planety poruszają się po orbitach eliptycznych); zyskują one status praw przyrodniczych, jeśli zostaną odpowiednio mocno potwierdzone. Niekiedy formułowane są także h. o występowaniu jednostkowych stanów rzeczy (po potwierdzeniu zmieniają się w jednostkowe zdania empiryczne, np. istnieje planeta Neptun). H. pierwszego rodzaju stawia się 4 warunki: 1) h. ma być zgodna z empirycznymi zdaniami, na których gruncie została postawiona; 2) h. ma harmonizować z osiągniętą już w danej dziedzinie wiedzą teoretyczną; 3) h. nie może być semantycznie pusta, tzn. musi mieć treść wzbogacającą daną dziedzinę wiedzy; 4) h. musi być zasadniczo sprawdzalna.

Główne funkcje h.: 1) wyjaśniająca - h. (zwykle łącznie z innymi zdaniami teoretycznymi już przyjętymi) wyjaśnia pewne fakty (lub prawa niższego rzędu) dotychczas nie wyjaśnione albo podaje inne wyjaśnienie niż dotąd przyjmowane; 2) prognostyczna - h. służy do przewidywania nowych faktów (czy praw). H. jednostkowe nie pełnią ani funkcji wyjaśniającej, ani prognostycznej; stawia się je, by zyskać odpowiedź na pytania o jakieś fakty (np. jaka jest odległość Księżyca od Ziemi?, kto zamordował króla Przemysła II?). Istnieją także h. robocze, tzn. takie, które są wstępnymi przypuszczeniami opartymi na nielicznych lub niejasnych danych, przyjętymi w celu rozpoczęcia dokładniejszych badań.

Sprawdzanie h. ogólnych polega na czynnościach zmierzających do rozstrzygnięcia, czy zaproponowana h. jest prawdziwa, czy fałszywa. Z logicznego punktu widzenia chodzi o wyprowadzenie ze sprawdzanej h. jej logicznych konsekwencji (zwykle w koniunkcji z innymi twierdzeniami) i zbadanie, czy są one prawdziwe, czy fałszywe; wskazanie przynajmniej jednego zdania fałszywego wśród konsekwencji h. nazywane jest jej falsyfikacją; jeśli wszystkie znane konsekwencje h. okażą się prawdziwe, mówi się o potwierdzeniu (konfirmacji) h. w pewnym stopniu. Na ogół wymaga się dziś, aby przed rozpoczęciem procedury sprawdzania h. określony był jej obszar krytyczny, czyli zbiór obserwowalnych zdarzeń, których stwierdzenie wystarcza do odrzucenia h. Wśród teoretyków nauki toczy się spór o to, czy należy dążyć do możliwie mocnego potwierdzenia h. (stanowisko tradycyjne), czy raczej podejmować rzetelne próby ich obalenia (zalecenie rozstrzygania h. przez kontrprzykłady sformułował C. Bernard w drugiej poł. XIX w., rozwinął w ramach krytycznego racjonalizmu K. Popper).

Stosunek h. (ogólnych) do teorii naukowej bywa określany dwojako: teorią nazywa się bądź układ samych h. (w prostych przypadkach - jedna h.), służących do kompleksowego wyjaśnienia pewnej dziedziny, bądź system zdefiniowanych pojęć, praw i h. - wszechstronnie wyjaśniający daną dziedzinę; to drugie określenie teorii podają ci metodolodzy, którzy, opowiadając się za pozytywną formą weryfikacji, głoszą, że zbudowane z teoretycznych terminów zdanie ogólne - przy potwierdzeniu w wysokim stopniu - przestaje być h., a zyskuje rangę prawa naukowego. Węzłową jednostkę nauki stanowi dopiero teoria; poszczególne terminy, prawa i h. są naukowe, jeśli należą do jakiejś teorii.

W dyscyplinach humanistycznych pojęcie "hipoteza" ma szerszy zakres - obejmuje prowizoryczne odpowiedzi nie tylko na pytania "dlaczego?", lecz także na pytania "kiedy?", "gdzie?", "w jaki sposób?" itd. Także procedura sprawdzania h. pojmowana jest szerzej. W historiografii np. z h. można niekiedy wywieść jedynie konsekwencje "osłabione" (jeżeli H, to na ogół B) lub konsekwencje nie są zdaniami spostrzeżeniowymi. Ponieważ w naukach historycznych dociekania mają (w pewnym stopniu) hermeneutyczny charakter, stawianie h. jest uwikłane w "hermeneutyczne koło". Badacz wybranego wydarzenia z przeszłości ma jakieś jego "przedrozumienie"; może ono być przetworzone w h. stopniowo, przez wzajemnie uwarunkowane i przeplatające się czynności: poszerzanie źródłowych informacji oraz dookreślanie wyjściowego przypuszczenia. Z rzetelną h. historyczną mamy do czynienia dopiero wówczas, kiedy badacz przestudiował dostępne w danym okresie materiały źródłowe związane z podjętą kwestią i - nie znalazłszy żadnego jej rozwiązania - formułuje własną propozycję rozwiązania; ma ono status h. dotąd, dopóki nie zostanie potwierdzone lub obalone przez nowe źródła historyczne; po pełnym potwierdzeniu h. staje się zdaniem opisującym jakiś fakt z przeszłości.

Józef Herbut

<--Powrót do haseł