HEURYSTYKA (gr. heuriskein - znajdować, odkrywać) - teoria metod rozwiązywania zagadnień; wiedza dotycząca sposobu dokonywania odkryć naukowych (stawiania hipotez i konstrukcji nowych teorii), podająca przepisy normujące twórczość naukową; umiejętność stosowania reguł (efektywnego postępowania) sterujących procesami myślowymi, dzięki którym człowiek generuje pomysły rozwiązania nowych problemów; najczęściej występuje jako "ars inveniendi" - sztuka odkrywania rozwiązań pojedynczych zdań (zwł. matematycznych), stosowana w logice, pedagogice (tzw. nauczanie problemowe), a także w egzegezie biblijnej.

W LOGICE. H. powstała wśród sofistów w starożytnej Grecji jako sztuka dyskutowania zmierzająca do wykrycia prawdy oraz jako metoda nauczania, rozwijająca samodzielność rozwiązywania zagadnień przez umiejętne stawianie pytań naprowadzających na samodzielne uzyskiwanie odpowiedzi (tzw. dialog sokratejski). W czasach nowożytnych uważano h. za dziedzinę psychologii, akcentując psychologiczne komponenty myślenia (Kartezjusz). Przeciwstawiając się psychologizmowi, zwł. w logice, B. Bolzano zainicjował normatywną h. jako dział szeroko pojętej logiki, której celem było dostarczenie reguł (pozytywnych i negatywnych) mających kierować całym procesem badawczym. Problematykę h. z metodologii wyeliminował pozytywizm. Do dziś nie ma zgody co do statusu metod rozwiązywania problemów ani ogólnej teorii tych metod.

Czynności heurystyczne opierają się na metodzie prób i błędów, odwołując się do analogii, przypuszczeń, uogólnień, skojarzeń, eksperymentów myślowych (zw. heurystycznymi fikcjami), hipotez roboczych, modeli-wzorców, które przeciwstawiane są ścisłym metodom dowodzenia i uzasadniania twierdzeń naukowych. W XX w., poczynając od K. R. Poppera przyjmującego nastawienie antypozytywistyczne, uwzględnia się w metodologii nauk genezę i dynamiczny rozwój teorii (z pominięciem dychotomii: kontekst odkrycia - kontekst uzasadnienia), przyjmując, że problematyka heurystyczna występuje w każdej nauce. Nawiązując do teorii falsyfikacji, I. Lakatos sformułował pozytywną i negatywną h. programów badawczych, określając ich naukowość wg heurystycznej mocy, pozwalającej antycypować faktyczne innowacje.

H. bywa traktowana jako nauka empiryczna, gdy wykorzystuje rezultaty psychologii myślenia, socjologii badań naukowych, historii odkryć naukowych (czasem z nimi utożsamiana); różni się jednak od nich, gdy próbuje wyprowadzić ogólne prawa odkryć i podać reguły heurystyczne, które są normami typu prakseologicznego, przybierając postać metodologii działania twórczego. Od drugiej poł. XX w. h. występuje w teorii informacji, cybernetyce, inwentyce, synektyce i morfologii.

Anna Buczek

W PSYCHOLOGII. Odkrycie genezy, struktury i funkcji h. charakteryzuje pośrednio sposób myślenia człowieka; operacje myślowe zmierzające do rozwiązania problemów są sterowane bądź przez reguły algorytmiczne (algorytmy, tzn. działania potrzebne do rozwiązania określonych zadań), bądź przez reguły heurystyczne; h. bywa efektywną regułą rozwiązywania problemów, choć często zawodną, natomiast algorytm jest regułą zawsze niezawodną, tzn. gwarantującą rozwiązanie każdego zadania danej klasy, jeśli zostanie poprawnie zastosowany. H. nie jest jednoznacznie zdefiniowana, natomiast algorytm wskazuje jednoznacznie, w jaki sposób należy wykonać skończony ciąg operacji myślowych, aby dojść do poszukiwanego rozwiązania. H. może być ogólna (niespecyficzna) - stosuje się do szerokiego zakresu zadań (np. reguły, co należy robić, aby w ogóle rozwiązać jakikolwiek problem) lub szczegółowa (specyficzna) - stosuje się do ściśle określonego zadania (np. gry w szachy), natomiast algorytm stosuje się do określonej klasy zadań (matematycznych, logicznych).

Uzdolnień heurystycznych nabywa człowiek w czasie rozwoju intelektualnego, często ich sobie nie uświadamiając (funkcjonują wówczas w sposób zautomatyzowany). Istnieją jednak techniki ćwiczeń, dzięki którym można przyswoić nowe h.; ich wartość praktyczna opiera się na efektywności w rozwiązywaniu dotychczasowych problemów, dla wielu bowiem z nich nie znaleziono odpowiednich algorytmów (może w ogóle nie są one możliwe); niekiedy w efekcie badań nad stosowaniem h. można dojść do sformułowania algorytmu.

U podłoża większości h. leży wykrywanie analogii między danym problemem a innymi problemami ze znanym rozwiązaniem (analogia, metafora, transfer); h. pozwalają szybciej rozwiązać problem niż czasochłonne algorytmy, a przede wszystkim właściwie ukierunkowują poszukiwania. Badania (G. Pólya, A. Newell, H. A. Simon) wykazały, że myślenie ludzkie w dużym zakresie ma charakter heurystyczny; szczególną rolę w poznaniu heurystycznej struktury myślenia odegrały badania symulujące myślenie. Zarówno komputer, jak i układ nerwowy człowieka na poziomie podstawowym (elektronicznym, neurologicznym) funkcjonuje algorytmicznie, natomiast na poziomie wyższym (informacyjnym, reprezentacji poznawczej) może funkcjonować heurystycznie. Wiele badań w zakresie myślenia i rozwiązywania problemów sprowadza się do poszukiwania i identyfikacji h. stosowanych przez ludzi, zwł. ludzi twórczych.

Zdzisław Chlewiński

<--Powrót do haseł