HERMENEUTYKA - (gr. he hermeneutike (techne); łac. hermeneutica) - sztuka i teoria tłumaczenia, wykładania, interpretacji i wyjaśniania sensu tekstów, zwł. tych o szczególnym, ogólnokulturowym znaczeniu. W filozofii współczesnej, zwł. u M. Heideggera i H.-G. Gadamera, dominuje ujęcie h. jako filozoficznej teorii rozumienia, opartej na egzystencjalnej analizie bytu skończonego (Dasein).

HERMENEUTYKA JAKO FILOZOFIA HERMENEUTYCZNA. Przełomowe znaczenie dla stosunków między h. a filozofią współczesną miał "ontologiczny zwrot" w h. dokonany przez M. Heideggera. Owocem tego zwrotu było powstanie "filozofii hermeneutycznej", która tym różni się od h. tradycyjnej, że wchłania jej tematykę i podporządkowuje fundamentalnemu projektowi, jakim jest analityka ontologii bycia.

W myśli Heideggera h. filozoficzna odnalazła swój paradygmat. Opierając się na fenomenologii Husserla, presokratejsko-platońskiej myśli i naukowym etosie współczesności dokonał Heidegger refundacji filozofii w taki sposób, iż jej wiodącym tematem uczynił zagadnienie relacji między człowiekiem a byciem, w kontekście rozumienia i wyjaśniania. Fundamentalna ontologia Heideggera jako h. filozoficzna ukazuje konstytucję człowieka i bycia tak, iż ani bycie, ani człowiek nie są w niej odrębnymi rzeczywistościami, ale budują fundamentalną jedność, która jest punktem wyjścia dla ich każdej późniejszej, teoretycznej (np. psychologicznej lub fizykalnej) interpretacji. Sposób ujęcia człowieka i świata przez Heideggera jako nierozdzielnej całości Bycia-w-świecie (In-der-Welt-sein) odsłania hermeneutyczny charakter wewnątrzświatowej rzeczywistości wszelkich bytów i bycia człowieka jako ich umożliwienia. Myśl Heideggera ukazuje strukturę Bycia-w-świecie jako warunek wglądu w to, co jest tematem każdej formy wyjaśniania świata i człowieka; sam człowiek jawi się w strukturze Bycia-w-świecie w postaci Bycia-tam (Dasein) nie jako zmysłowo postrzegające i rozumujące animal rationale, lecz jako miejsce, w którym otwiera się horyzont wszelkich bytów i ich znaczenia; Bycie-tam jest momentem struktury Bycia-w-świecie, w której świat jako całość wszelkich możliwych znaczeń stanowi drugi, współkonstytuujący moment. Dlatego filozofia w ścisłym hermeneutycznym sensie nie ma charakteru ani idealizmu jako pierwszeństwa myśli przed rzeczywistością obiektywną, ani realizmu rozumianego jako ontologiczne pierwszeństwo czasoprzestrzennie egzystujących bytów przed faktem ludzkiej myśli. H. filozoficzna jest próbą wycofania się z każdej formy myśli, która, chcąc ułatwić rozumienie świata i człowieka, konstruuje ich odrębne teoretyczne modele, przesłaniające fundamentalną tożsamość Bycia-w-świecie.

Taki sposób ujęcia filozofii nazwał Heidegger hermeneutyczną fenomenologią. Próbuje ona mówić z ,,miejsca", gdzie byty i samo bycie wydarzają się, tzn. gdzie naprawdę ,,są". W hermeneutycznej fenomenologii fakt bycia bytów jest elementem struktury świata i odnosi się zawsze do człowieka jako Bycia-tam. Bycie bytów rozróżnia Heidegger w ich relacji do człowieka, jako bycie bytów przed człowiekiem (Vorhandensein) lub dla człowieka (Zuhandensein), a nie np. w teoretycznym odniesieniu do ich konkretnej istoty (essentia) i adekwatnego im istnienia (esse), które pozostają w sobie niezależne od myśli. Tak rozumiane bycie bytów należy odróżnić od bycia Dasein, które jest nie tylko ,,miejscem" ich odkrycia, ale także ich ostatecznym umożliwieniem.

Rozumienie nazwał Heidegger otwartością (Erschlossenheit) struktury Bycia-w-świecie; otwartość ta dotyczy z jednej strony faktu znaczeniowości (Bedeutsamkeit), która odnosi się do świata, z drugiej strony - wewnętrznej struktury samego człowieka jako Bycia-tam, która charakteryzuje się przez fakt, iż temu bytowi idzie zawsze o to, co jest (worum-willen). Tak ujęte ,,rozumie" to nie jakieś konkretne rozumienie, lecz samo bycie. Tak ujęta h. filozoficzna rozumienia, projektu i wykładu nie ma fundamentu w poznaniu zmysłowym; ona sama jest fundamentem dla wszelkich możliwości zmysłowego postrzegania i jako taka pozostaje ostateczną instancją dla człowieka w jego naturalnym środowisku świata. Jej aprioryczny charakter ma swój wewnętrzny porządek, który ukazuje całą przedstawioną wyżej strukturę hermeneutyczną wykładu. Heidegger odnosi go do wzajemnej gry obu momentów Bycia-w-świecie (człowiek jako Bycie-tam oraz całość możliwych wewnątrzświatowych znaczeń) i określa trzema pojęciami: 1) Vorhabe - to, co jest dane jako możliwość i skłonność ,,rozumienia", która skierowana jest na całość wewnątrzświatowych znaczeń; 2) Vorsicht - to, co jest naprowadzeniem uwagi na kierunek, w którym to, co jest rozumiane, ma zostać wyłożone; 3) Vorgriff - to, co jest postępującym owocem wykładu i co staje się dzięki niemu pojmowalne (w języku niem. gra słów: greiffen - chwytać, begreiffen - pojmować, w odróżnieniu do Verstehen - rozumieć).

Struktura h. człowieka i świata nakreślona przez Heideggera ma zdecydowanie ontologiczny charakter; jako taka musi też być interpretowana nawet wtedy, gdy jest stosowana w sensie h. tekstu w naukach humanistycznych, które poruszają się w nieontologicznie rozumianej przestrzeni rozumienia, projektu, wykładu i sensu; może ona też znaleźć zastosowanie w innych naukach, nie wyrzekając się swoich fundamentalnych założeń. To przekonanie podzielał Heidegger, mówiąc o wzajemnej, normatywnie określonej relacji filozofii i nauk szczegółowych z jednej strony oraz o kręgu rozumienia i wykładu (Zirkel des Verstehens) w naukach humanistycznych. Z drugiej strony, nauka musi zgodzić się z fundamentalnym założeniem h. filozoficznej, że każde rozumienie i każda próba wyjaśniania rzeczywistości w istotny sposób angażują człowieka - nawet w przypadku nauk przyrodniczych, których tematem jest byt naturalny i rządzący nim porządek; nie tylko filozofia, ale każda nauka szczegółowa porusza się w zamkniętym kręgu hermeneutycznym, którego punktem centralnym pozostaje zawsze człowiek; próba uwolnienia się z kręgu jedności człowieka i świata, aby stworzyć w pełni obiektywną formę rozumienia, jest wg Heideggera fundamentalnym nieporozumieniem.

Fenomenologia hermeneutyczna Heideggera wpłynęła nie tylko na filozofię XX-wieczną, ale także na nauki humanistyczne. Najważniejszym kontynuatorem hermeneutycznej myśli w jej szerokim humanistycznym zastosowaniu był uczeń Heideggera - H.-G. Gadamer. Jego interpretacja fenomenologii hermeneutycznej zamieniła paradygmat ontologiczny wyjaśniania człowieka i świata na paradygmat filologiczno-humanistyczny wyjaśniania tekstu, niezależnie od decydującej roli, jaką w kształtowaniu się najnowszego paradygmatu h. tekstu odegrała filozofia Heideggera. Do kluczowych punktów h. Gadamera należy zmodyfikowane przez niego Heideggerowskie pojęcie "projektu"; każde rozumienie tekstu zakłada zawsze projektowanie, polegające na założeniu sensu całości tekstu od samego początku procesu jego wykładu, kiedy myśl dopiero wstępuje w hermeneutyczny krąg. Pierwszy sens wykładanego tekstu pokazuje się dlatego, iż sam tekst jest od początku czytany z oczekiwaniem na konkretne znaczenie. Reguła projektu, zakładając wstępne rozumienie każdego tekstu, nie oznacza jednak subiektywnej dowolności rozumienia, lecz konieczny warunek wstępowania w jego hermeneutyczny krąg. W dalszych etapach kręgu rozumienia następuje rewizja pierwotnie założonego sensu całości zgodnie z tym, co się stopniowo objawia jako faktyczny sens całości. Taka interpretacja wyklucza nie tylko subiektywizm (zamknięcie kręgu rozumienia w granicach poznającej myśli), ale także radykalny obiektywizm; dla Gadamera nie ma innej obiektywności, niż obiektywność w sensie nieustannego wypracowywania przedrozumienia, z którym myśl wkroczyła w hermeneutyczny krąg. W tym Gadamer zachowuje strukturę hermeneutycznej myśli Heideggera, dla którego ostatecznym horyzontem każdej konkretyzacji wewnątrzświatowych bytów pozostaje człowiek w jego jedności ze światem jako Bycie-w-świecie.

Całkowita zależność rozumienia od projektu oznacza u Gadamera nie dowolność, lecz - wprost przeciwnie - twardy grunt rozumienia jako prawidłowego rozumienia; prawidłowość hermeneutyczną rozumienia części z ich całości i całości z jej części uzupełnia on regułą, którą nazywa antycypacją doskonałości (Vorgriff der Vollkommenheit); jej treścią jest stwierdzenie warunku doskonałego rozumienia - zrozumiałe jest to, co przedstawia doskonałą jedność sensu; reguła ta zastosowana do h. tekstu szuka harmonii konkretnego tekstu z posiadanym przedrozumieniem; dlatego pierwszym zadaniem interpretatora jest nie lektura tekstu oczami jego autora, w celu przeniesienia się w świat jego wyobraźni (Schleiermacher), lecz próba przeniesienia się w samą ,,rzecz", by w ten sposób wydobyć jej pierwotny sens.

Piotr Pasterczyk

<--Powrót do haseł