HEGLIZM - poglądy filozoficzne i teologiczne G. W. F. Hegla; zbiorcze pojęcie historycznofilozoficzne, oznaczające poglądy, kierunki, orientacje i nurty filozofii i teologii, które nawiązywały do myśli Hegla, zwł. do jego metody dialektycznej, holizmu ontologicznego oraz idealizmu absolutnego.

TYPOLOGIA I PERIODYZACJA. Szkoła heglowska powstała jeszcze za życia Hegla. Należeli do niej uczniowie skupieni wokół czasopisma "Jahrbucher fur Wissenschaftliche Kritik" (1827-1847) wydawanego przez L. von Melbinga. Z inicjatywy najściślejszego grona uczniów, do których należeli Ph. K. Marheineke, J. Schulze, E. Gans, L. von Henning, H. G. Hotho, K. L. Michelet i F. Forster, ukazało się zbiorcze wyd. dzieł Hegla (Georg Wilhelm Friedrich Hegel's Werke. Vollstandige Ausgabe [...], I-XIX), zawierające m.in. jego wykłady uniwersyteckie z filozofii dziejów, estetyki, filozofii religii i historii filozofii. Inni czynnie działający uczniowie Hegla to: F. W. Carove, J. E. Erdmann, G. A. Gabler, K. F. Goschel, H. F. W. Hinrichs i K. Werder. W Holandii najwcześniejszym heglistą był P. G. van Ghert.

Podział szkoły heglowskiej. Rozłam na prawicę, lewicę i centrum heglowskie dokonał się w latach 1830-1848; wywołany został publikacją K. Rosenkranza Georg Wilhelm Friedrich Hegels Leben, której autor podjął problem możliwości uzgodnienia religii chrześcijańskiej z koncepcją Absolutu w systemie spekulatywnym Hegla. "Prawica" interpretowała h. w duchu teizmu, akcentując transcendencję i osobowy charakter Boga oraz tezę o nieśmiertelności duszy jednostkowej. "Lewica" skłaniała się ku panteizmowi, a nawet ateizmowi, krytykując m.in. tezę o historyczności Chrystusa, oraz promowała rozumienie chrześcijaństwa jako zjawiska wyłącznie społecznego. Między skrajnymi odłamami heglistów sytuowała się grupa umiarkowana, tzw. centrum, które reprezentowali m.in. B. Gans, J. K. Rosenkrantz i K. L. Michelet. Po stronie prawicy opowiedzieli się F. C. Baur, G. A. Gabler, K. F. Goschel, K. Daub, Ph. K. Marheineke, H. F. W. Hinrichs i W. Vatke; po stronie lewicy - D. F. Strauss, B. Bauer, A. Ruge, L. Feuerbach, K. Marks i F. Engels. Na różnice w kwestiach teologicznych nałożyły się odmienne interpretacje porządku społeczno-politycznego. Reprezentanci prawicy, jako zwolennicy kontemplatywnej koncepcji filozofii, odróżniali się od przedstawicieli lewicy, którzy formułowali tezę o aktywnej i krytycznej funkcji filozofii wobec zastanego status quo. Rewolucjonizujący wpływ odegrały prace z kręgu lewicy heglowskiej, takie jak: D. F. Straussa Das Leben Jesu kritisch bearbeitet; L. Feuerbacha Das Wesen des Christentums (Istota chrześcijaństwa); M. Stirnera Der Einzige und sein Eigentum (Jedyny i jego własność). Z lewicy wywodził się A. Cieszkowski, który budował woluntarystyczną teorię czynu (Prolegomena zur Historiosophie; Prolegomena do historiozofii), oraz M. Hess, w którego dziele Die heilige Geschichte der Menschheit zarysowana jest perspektywa przejścia tradycyjnych idei religijnych w realizację postępowego programu etycznego.

W Rosji głównym zwolennikiem lewicy heglowskiej był M. Bakunin, wywodzący się z kręgu heglowskiego M. Stankiewicza; w pierwszym okresie akcentował "pojednanie z rzeczywistością wszystkich sfer życia", mające się dokonać dzięki przezwyciężeniu nastawienia czysto abstrakcyjno-rozumowego na rzecz intelektu jako władzy myślenia historycznego; w późniejszym okresie przeszedł na pozycje radykalnej lewicy heglowskiej. W artykule Die Reaktion in Deutschland, który ukazał się w 1842 w "Deutsche Jahrbucher fur Wissenschaft und Kunst", podstawy rewolucyjnej filozofii czynu upatrywał w mistycyzmie. Był pierwszym myślicielem traktującym heglowską kategorię "zniesienia" ("Aufhebung") jako całkowitą destrukcję przeszłości. Poza kręgiem heglowskim Stankiewicza za inspiracją lewicy heglowskiej opowiadał się A. I. Hercen. Rozwijał (za A. Cieszkowskim i L. Feuerbachem) filozofię czynu oraz dokonywał swoistej rehabilitacji sfery naturalnej, co miało pomóc w rozwiązaniu problemu osobowej tożsamości i wolności człowieka. Dążył do syntezy postawy naturalistycznego empiryzmu (utożsamianego z materializmem) i idealizmu spokrewnionego z filozofią Hegla. Filozofia Hercena, krytyczna wobec Heglowskiej tezy o konieczności dziejowej, uzasadniała rewolucyjne trendy współczesności.

Wpływ Hegla w drugiej poł. XIX w. Myśl Hegla krytykowano nie tylko w obrębie lewicy heglowskiej, lecz także wśród zwolenników tzw. filozofii pozytywnej, nawiązującej do F. W. J. Schellinga. Np. F. A. Trendelenburg oraz S. Kierkegaard zarzucali Heglowi, iż jego skrajnie racjonalna filozofia nie jest zdolna do ujęcia egzystencji, skończoności i czasowości. Mimo krytyki, filozofia Hegla nadal znajdowała kontynuatorów. W Niemczech w okresie dominacji neokantyzmu, filozofię Hegla popularyzowali historycy filozofii: Michelet, Erdmann, E. Zeller i K. Fischer, a także E. von Hartmann, A. Lasson, F. T. Vischer i R. Haym.

Polski h. o akcencie narodowym, częściowo mesjanistycznym, reprezentowali, oprócz Cieszkowskiego, B. F. Trentowski i K. Libelt; J. M. Hoene-Wroński, nawiązując do filozofii Kanta, zbudował system analogiczny do systemu Hegla, ujmujący rozwój dziejów aż do poł. XIX w. W sensie odtwórczym uprawiał h. J. Kremer.

W Rosji h. wystąpił w formie tzw. filozofii pojednania z rzeczywistością oraz - nieco później - lewicowo zorientowanej filozofii racjonalnego działania; obie formy zmierzały do przezwyciężenia faktycznej alienacji panującej w rzeczywistości społecznej Rosji. Recepcja myśli Hegla w specyficznym kontekście ros. charakteryzowała się uproszczonym idealizmem oraz silnym akcentem praksizmu. Filozofię Hegla upowszechnił - pod wpływem dzieł F. W. J. Schellinga, Cieszkowskiego i Feuerbacha - N. Stankiewicz, wokół którego zawiązało się koło heglowskie, skupiające m.in. T. Granowskiego, K. Aksakowa i pisarza I. Turgieniewa. Ważną rolę odegrał M. A. Bakunin i W. G. Bieliński. Słynne heglowskie zdanie, że wszystko, co rzeczywiste, jest rozumne, doprowadziło Bielińskiego z jednej strony do gloryfikacji autokratycznych rządów carskich, z drugiej zaś do akceptacji teorii okcydentalistów ("zapadników"), czyli zwolenników kultury zachodniej, walczących ze "słowianofilami". Bieliński zgodnie z Heglowskim schematem interpretował dziejowe przejście Rosji ze stanu "naturalnej bezpośredniości" (odpowiednio: "ludu ahistorycznego") do stanu "rzeczywistości racjonalnej" (odpowiednio: "narodu historycznego"), w którym decydującą rolę odegrali car Piotr Wielki oraz A. Puszkin. W późniejszym okresie Bieliński popadł w drugą skrajność: jako obrońca wolności jednostki ludzkiej poddał krytyce historiozofię Hegla. Nie oszczędził także jego systemu estetycznego. W artykule z 1841 pt. The Idea of Art, wykorzystując ideę "sztuki obiektywnej", stworzył koncepcję sztuki utylitarnej, stojącej ponad religią i służącej społeczeństwu oraz weryfikowalnej obiektywnie co do wartości. N. G. Czernyszewski, nawiązując do antropologii Feuerbacha oraz filozofii sztuki Bielińskiego, zarzucał logice Hegla utrwalanie tyranii pojęć uniwersalnych i próbował uzasadnić naturalistyczną interpretację h. Był zwolennikiem utylitarnej koncepcji sztuki (Esteticzeskije odnoszenia iskusstwa k diejstwitielnosti; Stosunek estetyczny sztuki do rzeczywistości, w: tenże, Pisma estetyczne i krytycznoliterackie) kontynuowanej przez N. Dobrolubowa i D. Pisariewa. Zwolennikami estetyki heglowskiej i filozoficznego idealizmu byli myśliciele zgromadzeni w tzw. kręgu krytyki estetycznej: W. Botkin, P. Annenkow i A. Drużynin (konflikt ten opisał w powieści Ojcowie i synowie I. Turgieniew). Prozachodnią orientację w interpretacji dziejów Rosji objawiał też K. Kawielin, zwolennik optymizmu historiozoficznego Hegla. Wyjaśniał on istotę ewolucji ustroju Rosji jako konieczne "rozpuszczanie" porządku patriarchalnego w porządku prawnym scentralizowanego państwa, dającego przestrzeń indywidualnej wolności. Decydującą rolę w tym przejściu przyznawał Piotrowi Wielkiemu oraz Moskwie jako czynnikom centralizacji państwa. Poglądy Kawielina podzielali inni filozofowie, tworzący rodzaj "szkoły etatystycznej", m.in. B. Cziczerin, który akcentował prymat państwa ros. nad społeczeństwem. Oryginalnej inspiracji filozofii Hegla nie zdołał całkowicie zniwelować ros. naturalizm filozoficzny oraz scjentyzm pozytywistyczny drugiej poł. XIX w.: P. Bakunin (brat anarchisty Michała), w pracach Zapozdanyj gołos sorokowych godow i Osnowy wiery i znania, rozwijał chrześcijańską interpretację h. Podobnie czynił N. Debolski (Fiłosofija fienomienalnogo formalizma, próbując pogodzić racjonalizm heglowski z tradycyjnym teizmem prawosławnym. Pojednanie filozofii z religią było także celem wysiłku intelektualnego Cziczerina, którego E. Trubecki nazwał "żywym mostem pomiędzy ťfilozoficzną epokąŤ Rosji XIX w. a renesansem religijno-filozoficznym wieku XX". Cziczerin utożsamiał uniwersalny Rozum z osobowym Bogiem; w filozofii polityki łączył ideę silnego państwa z wartościami liberalizmu konserwatywnego; nawiązując do heglowskiego pojęcia państwa obywatelskiego, widział w nim sferę wolności obywatelskich (które odróżniał od wolności politycznej) i dziedzinę wolnej gry poszczególnych interesów ekonomicznych.

W Anglii wpływ filozofii Hegla zaznaczył się stosunkowo późno (przekładu części Nauki logiki dokonano dopiero w 1855), jednak pod koniec XIX w. idealizm absolutny odgrywał znaczącą rolę przez prace W. Hamiltona, J. Ferriera, J. D. Morrella, G. H. Lewesa, a zwł. J. H. Stirlinga (The Secret of Hegel), który wyeksponował "Rozum organiczny" jako ostateczną zasadę świata. Głównym heglistą był F. H. Bradley, który już we wczesnej krytyce etyki Kanta (Ethical Studies) głosił Heglowską tezę, iż w perspektywie Absolutu zostają przezwyciężone wszystkie aporie myślenia o świecie realnym; odrzucał jednak panlogistyczną metafizykę Hegla. B. Bosanquet z kolei afirmował holizm Hegla w odniesieniu do relacji między jednostką ludzką a społeczeństwem, położył zasługi w zakresie badań nad estetyką Hegla: przełożył Wykłady o estetyce oraz w duchu heglowskim napisał A History of Aesthetik. W. Wallace (Prolegomena to the Study of Hegel's Philosophy and Especially of His Logic) wykorzystywał idealizm heglowski do krytyki pozytywizmu i scjentystycznego naturalizmu, starając się wykazać, iż dynamiczny holizm Hegla pozwala dobrze zinterpretować teorię ewolucji K. Darwina. E. Caird (Hegel, E 1883) wykazywał, iż filozofia Hegla, posługująca się pojęciem Absolutu, prowadzi do pojednania opozycji rozbijających rzeczywistość (wolność - konieczność, podmiot - przedmiot itp.). Th. H. Green w swej krytyce empiryzmu wykorzystywał zarówno elementy kantyzmu, jak i h. Na podstawie heglowskiej koncepcji ducha skonstruował pojęcie samoświadomości jako jednostkowej aktywnej zasady duchowej, która wyraża się w ludzkiej inteligencji bytującej w czasie, krytycznie odnosił się jednak do sformułowanej przez Hegla teorii państwa. Pod koniec XIX w. nasiliła się w Wielkiej Brytanii krytyka filozofii Hegla. Przyczynił się do niej przede wszystkim A. Seth (Hegelianism and Personality, E 1887, 18932), krytykujący z pozycji Schellinga panlogizm Hegla oraz z pozycji lewicy heglowskiej prymat uniwersalności nad jednostkowością. Seth rozwijał koncepcję "idealizmu osobowego", która nawiązywała do intuicji egzystencjalistycznych. Obrońcy Hegla twierdzili, iż logikę należy traktować jako teoretyczny system kategorii, nie zaś jako spekulatywną kosmologię (np. D. G. Ritchie w artykule Darwin and Hegel, w: tenże, Darwin and Hegel with Other Philosophical Studies). J. M. E. McTaggart wykazywał, że dialektyka Hegla została skonstruowana po to, by przezwyciężyć niedoskonałe i pełne sprzeczności myślenie potoczne, które dokonuje się w czasie. Poziom prawdy osiąga poznanie, gdy zostanie wyniesione dialektycznie do najwyższej formy: idei absolutnej; to jednak nie jest możliwe w rzeczywistości doczesnej.

W USA h. rozwijał się w dwóch silnych ośrodkach; pierwszym z nich był ośrodek w St. Louis; reprezentowali go G. H. Howison, A. E. Kroeger i T. Davidson, a także W. T. Harris, H. C. Brokmeyer i D. Snider, którzy w 1866 założyli Tow. Filozoficzne. W latach 1867-1893 ukazywał się "The Journal of Speculative Philosophy" redagowany przez Harrisa. Harris rozwijał w holistycznym kontekście wszechświata koncepcję dialektyczną "identyczności-w-różnicy", podkreślał, iż na wyższym poziomie poznania niezależność i samoodniesienie pokonują wszelką zależność i względność. Drugi ośrodek mieścił się w Ohio - należeli tu J. B. Stallo i A. Willich, którzy reprezentowali lewe skrzydło h., akcentowali jego holistyczne, liberalne i racjonalno-naukowe wymiary. W końcu XIX w. w nurtach heglowskich zaznaczył się wpływ darwinizmu, a od 1880 h. zaczął być zdecydowanie wypierany przez pragmatyzm: w 1909 W. James nazwał filozofię Hegla "zdeprawowanym intelektualizmem". Nawet jednak w pragmatyzmie zaznaczył się wpływ idei Hegla. J. Royce, który nawiązywał raczej do Fenomenologii ducha niż do Nauki logiki, kładł akcent na woluntarystyczne aspekty teorii, opisując system jako "logikę uczuć", a nie jedność abstrakcyjnych myśli. Oparł on swoją koncepcję Absolutu na idei konkretnego uniwersum, przez który rozumiał organiczną jedność indywidualnych umysłów. Inny pragmatysta i filozof języka - Ch. S. Peirce (Lectures on Pragmatism, nowe wyd. w języku ang. i niem. H 1973) pod wpływem Hegla tworzył fenomenologiczną dedukcję znakową w opisie relacji łączących kategorie Pierwotności, Wtórności i Trzeciorzędności. J. Dewey solidaryzował się z Heglowską krytyką metody filozoficznej Kanta.

We Włoszech A. Vera i B. Spaventa (artykuł Spaventy pt. Studi sull'etica di Hegel ukazał się w 1869 w "Atti della Reale Accademia di Scienze Morali e Politiche") stworzyli podstawy szkoły heglowskiej w Neapolu, eksponującej elementy społeczno-polityczne tej myśli. Do Hegla nawiązywali też R. Mariano i P. d'Ercole. W analizie historii literatury spożytkował myśl Hegla F. de Sanctis (Storia della letteratura italiana). Vera i Spaventa przekazali idee Hegla B. Crocemu i G. Gentilemu.

We Francji sympatykiem h. był V. Cousin, wykładowca w Ecole Normale w Paryżu w latach 1828-1830. Również Vera popularyzował idee Hegla w kulturze franc., dokonując przekładów wielu dzieł Hegla. Heglowską koncepcję rozwoju świadomości Absolutu zastosował E. Renan do wyjaśnienia rozwoju racjonalnego jednostki ludzkiej. H. Taine połączył obecną w pismach Hegla ideę czasowego rozwoju rozumu ze statyczną metafizyką B. Spinozy.

W Danii filozofia Hegla znana była zwł. za sprawą dramatopisarza J. L. Heiberga (Om den menneskelige Frihed), R. Nielsena (Grundideernes Logik), H. L. Martensena i H. Bocknera (historyka filozofii). Krytykę h. podjęli P. M. Moller i F. C. Sibbern oraz S. Kierkegaard.

Marksizm. K. Marks, początkowo należący do kręgu lewicy heglowskiej, w latach 40. XIX w. przeszedł na pozycje zdecydowanej krytyki Heglowskiej filozofii prawa. W czasopiśmie "Roczniki Niemiecko-Francuskie", głównie zaś w Kritik des Hegelschen Staatsrechts oraz Oekonomisch-philosophische Manuskripte (nowe wyd. L 1970) uzasadniał za pomocą Heglowskiego terminu "wyobcowanie" ("Entfremdung") materialistyczny sens dziejów oraz rolę proletariatu jako nosiciela "urzeczywistnienia filozofii" w praktyce rewolucyjnej; rozwijał tę tezę w Kapitale, w którym powoływał się na Naukę logiki. F. Engels używał Heglowskiego pojęcia "dialektyka" dla uzasadnienia materialistycznej teorii wyłożonej w Dialektik der Natur (Dialektyka przyrody). W. I. Lenin podczas pobytu w Szwajcarii (1914-1915) także komentował Hegla naukę logiki (Konspekt zu Hegels "Wissenschaft der Logik"). Do zabarwionej naturalistycznie myśli h. ros., w szczególności do poglądów Bielińskiego, nawiązał G. Plechanow (O materialisticzeskom ponimanii istorii; Uber materialistische Geschichtsauffassung), "ojciec marksizmu rosyjskiego", który przez próbę materialistycznej wykładni historyzmu dialektycznego i kategorii racjonalnej konieczności historycznej wpłynął na następne formacje marksizmu ros. i sowieckiego. W okresie ściślejszego związania filozofii marksistowskiej z praktyką ideologiczną i rewolucyjną wątek heglowski został silnie zinstrumentalizowany. Deformacji lub uproszczeniu uległy istotne kategorie, np. metoda dialektyczna była wykorzystywana w funkcji maskowania sprzeczności i in. nadużyć myślowych, a prawo przemian bytowych interpretowano jako prostą wykładnię transformacji społecznych, a nawet przyrodniczych (słynne "zamarznięcie wody jako przejście ilości w jakość"). W epoce rozszerzenia się i umocnienia ustroju komunistycznego nastąpiła swoista petryfikacja marksizmu. W ramach marksizmu ortodoksyjnego (urzędowego), h. musiał być uzgodniany z oficjalną doktryną kontrolowaną przez państwo. Jedynie w krótkich okresach przesileń lub kryzysów politycznych mogły dojść do głosu próby niezależnej interpretacji filozofii Hegla, jak np. po 1960 w kręgu czasopisma "Praxis" w Budapeszcie.

Neoheglizm. Na początku XX w. powstał nowy nurt interpretacji filozofii Hegla, nawiązujący do jego wczesnych poglądów, później nazwany neoheglizmem. Ruch ten zapoczątkowało dzieło W. Diltheya Die Jugendgeschichte Hegels oraz wydanie przez H. Nohla wczesnych pism teologicznych Hegla (Theologische Jugendschriften). Ważną rolę odegrał R. Kroner, autor monografii Von Kant bis Hegel, red. czasopisma "Logos" (1910-1933) poświęconego dyskusjom heglowskim. Neoheglizm wpisywał się w nurt krytyk naturalizmu pozytywistycznego i scjentyzmu dominującego w drugiej poł. XIX w.; był wyrazem dążności do skonstruowania alternatywnej metodologii nauk społecznych i humanistycznych, tzw. Geisteswissenschaften. Formacja ta koncentrowała się wybiórczo na niektórych aspektach filozofii Hegla, takich jak filozofia ducha rozumiana niemetafizycznie i antysystemowo, metoda dialektyczna czy krytyka kultury. Zwł. neokantowska szkoła badeńska rozwijała refleksję o wartościach (W. Windelband, Die Erneuerung des Hegelianismus, Hei 1910 i H. Rickert), zaniedbywaną w pozytywizmie. Inspiracja heglowska często łączona była z innymi kierunkami filozofii współczesnej, np. w pracach T. Litta dążącego do takiej syntezy: Denken und Sein; Mensch und Welt oraz Hegel. Wymienić tu należy orientację historyczno-filozoficzną H. Glocknera (Hegel, I-II, T. L. Haeringa i R. Kronera (w późniejszym okresie przeszedł na pozycje kantowskie silnie inspirowane Kierkegaardem), ontologiczną - N. Hartmanna (Die Philosophie des deutschen Idealismus, religijno-filozoficzną - G. Lassona (Was heisst Hegelianismus?) i J. Hoffmeistera oraz systematyczną - J. Cohna, J. Ebbinghausa, H. Freyera, Litta, O. Spanna. Na peryferiach tego nurtu, w przestrzeni pomiędzy Kantem i Heglem poruszali się tacy myśliciele, jak G. Simmel, E. Cassirer i F. Rosenzweig, analizujący m.in. centralne problemy obecne w systemie Hegla. Spoza Niemiec w nurcie tym uczestniczyli m.in.: G. J. P. Bolland i B. Wigersma (Holandia), J. Hyppolite, A. Kojeve, A. Koyre i J. Wahl (Francja) oraz F. H. Bradley i B. Bosanquet (Anglia), a zwł. najwybitniejsi przedstawiciele h. we Włoszech - B. Croce i G. Gentile.

Croce oraz Gentile działali przez pewien okres wspólnie. Croce (Cio che e vivo e cio che e morto della filosofia di Hegel) traktował wybiórczo myśl Hegla, nie interesował go aspekt metafizyczny i holistyczny, kładł nacisk na autonomię różnych dziedzin aktywności duchowej, w których analizował procesy samoobiektywizacji człowieka w płaszczyźnie życia społecznego i kulturalnego (wykazywał tu niejednokrotnie zapożyczenia z filozofii Kanta). Gentile (La riforma della dialettica hegeliana), bardziej radykalny w wyprowadzaniu konsekwencji z nauki Hegla, zbudował całościowy system idealizmu absolutnego. Nawiązując do filozofii J. G. Fichtego, akcentował znaczenie woli jednostki i zbiorowości. Jako minister wychowania w faszystowskich Włoszech, próbował wcielać w życie własny system, rozumiany jako konkretna realizacja państwa etycznego w stylu filozofii Hegla. Poglądy te spowodowały konflikt z Crocem. Idealiści wł. wywarli duży wpływ na ang. filozofa R. G. Collingwooda, który zastosował metodę historyczną Hegla do analizy filozofii współczesnej. Collingwood dostrzegał w h. kryptoplatonizm, który był wg niego istotną przeszkodą w przezwyciężeniu opozycji między sztuką i logiką oraz między uczuciem i myśleniem.

Istniał także narodowosocjalistyczny odłam neoheglizmu, reprezentowany przez J. Bindera, M. Bussego i K. Larenza.

Wojciech Chudy

<--Powrót do haseł