HAECCEITAS (łac. hic, haec, hoc - ten, ta, to; ten oto) - bycie "tym oto", stanowiące zasadę jednostkowienia. Nazwa abstrakcyjna utworzona od łac. zaimka wskazującego "haec", występująca w niektórych pismach Jana Dunsa Szkota, rozpowszechniona przez szkotystów.

W koncepcji Jana Dunsa Szkota h. jako zasada jednostkowienia pełni funkcję przyczynującą; efektem jej działania jest szereg właściwości przysługujących indywiduum. Jako przyczyna jest realnym komponentem bytowym, tylko bowiem taki czynnik może powodować realne skutki. Nie jest ani cechą, ani własnością przypadłościową czy esencjalną, aczkolwiek będąc poza kategoriami przypadłościowymi, należy do istotowej strony przedmiotu i w tym sensie teorię jednostkowienia u Dunsa Szkota można nazwać teorią esencjalną. Jest wewnętrznym komponentem bytowym, który ze swej istoty wyklucza możliwość bycia w czymś innym i pierwszorzędnie czyni "naturę wspólną" jednostkową, sprawiając, że konkret radykalnie różni się od powszechnika i od samej natury. Duns Szkot odróżnia przy tym między pierwszorzędną i wtórnymi czynnikami jednostkowienia, przypisując pewną rolę w procesie jednostkowienia zarówno materii, jak i przypadłościom, natomiast h. określa jako pierwotną - istotną zasadę jednostkowienia, nazywając ją w tym sensie zasadą formalną.

Ponieważ indywiduum charakteryzuje się doskonałością, różnicą indywidualną, niepodzielnością na części podmiotowe, niepowtarzalnością i określonością, h. jest czynnikiem pozytywnym, gdyż tylko taki czynnik odpowiada za doskonałość i odrębność substancji, powoduje z istoty niemożliwość podziału substancji na części podmiotowe i nadaje wyjątkowość jednostce. Ponieważ h. pełni takie funkcje, sama posiada cechy, które przyczynuje: jest elementem niepodzielnym, tożsamym, samym przez się "tym oto", zróżnicowanym samym w sobie, ostatecznie zaktualizowanym w obszarze treściowym rzeczy. H. jest elementem nieabstrahowalnym, ponieważ jest niepowtarzalna dla każdego indywiduum, nie tworzy żadnej kategorii i nie jest tej samej natury w jednostkowych bytach. Mówienie o "istocie" takiego elementu ma jedynie charakter metaforyczny.

We współczesnej filozofii analitycznej termin "haecceitas" używany jest często na określenie istoty indywidualnej (thisness), rozumianej jako własność, która jest istotna i wyjątkowa (jedyna) dla jej posiadacza, w tym sensie, że jest niemożliwe, by było coś innego, co także tę własność posiada. Niekiedy indywidualną istotę, określa się jako zestaw wszystkich akcydentalnych i istotnych natur, które posiada indywiduum, czyli sumę wszystkich indywidualnych cech.

Martyna Koszkało

<--Powrót do haseł