HABERMAS Jurgen - filozof, socjolog, ur. 18 VI 1929 w Dusseldorfie.

W latach 1949-1954 studiował filozofię, historię, psychologię, literaturę niem. i ekonomię na uniwersytetach w Getyndze, Zurychu oraz Bonn. Słuchał wykładów O. Beckera, N. Hartmanna, H. Weina, Th. Litta, W. Kellera i J. Thyssena. W 1954 doktoryzował się w Bonn na podstawie pracy Das Absolute und die Geschichte. Von der Zwiespältigkeit in Schellings Denken, której promotorem był E. Rothacker.

W 1956 został asystentem w kierowanym przez M. Horkheimera i Th. Adorna Institut fur Sozialforschung we Frankfurcie. Brał udział w badaniach nad świadomością polityczną studentów frankfurckich (J. Habermas [i in.], Student und Politik. Eine soziologische Untersuchung zum politischen Bewusstsein frankfurter Studenten); H. napisał do tej pracy wstęp teoretyczny (Uber Begriff der politischen Beteiligung), w którym normatywną ideę demokracji konfrontował z konkretnymi warunkami historycznymi. Ponieważ Horkheimer krytycznie odniósł się do rozprawy habilitacyjnej H. (Strukturwandel der Offentlichkeit), procedura habilitacyjna została przeprowadzona na uniwersytecie w Marburgu w 1961 dzięki wsparciu W. Abendrotha. W latach 1961-1964 H. był prof. nadzwyczajnym filozofii na uniwersytecie w Heidelbergu. W 1964 otrzymał po Horkheimerze profesurę zwyczajną z filozofii i socjologii na uniwersytecie we Frankfurcie nad Menem.

W 1971 na skutek konfliktu z ruchem studenckim, zw. Nową Lewicą, zrezygnował z pracy uniwersyteckiej i podjął działalność badawczą w Instytucie M. Plancka w Starnbergu, którym kierował do 1982 (do 1980 wspólnie z C. F. von Weizsackerem). W 1983 po zamknięciu Instytutu powrócił do Frankfurtu, gdzie od 1975 piastował honorową profesurę. Uczestniczył w sporach ideologiczno-politycznych swego czasu. W latach 60. dystansował się wobec utopii rewolucyjnej przemiany, budowanej na nieadekwatnych i przestarzałych kategoriach K. Marksa. Po okresie milczenia w kwestiach publicznych podjął w 1977 krytykę polityki neokonserwatystów, którzy rezygnowali z budowania tożsamości na uniwersalnych normach i wartościach, głosząc program identyfikacji ze spreparowaną przez historyków tradycją narodową. Prowadził wykłady w USA, m.in. na University of California w Berkeley, University of Pennsylvania w Filadelfii. W 1994 przeszedł na emeryturę.

Główne prace H.: Strukturwandel der Offentlichkeit. Untersuchungen zu einer Kategorie der burgerlichen Gesellschaft; Theorie und Praxis. Sozialphilosophische Studien (Teoria i praktyka. Wybór pism); Erkenntnis und Interesse; Technik und Wissenschaft als "Ideologie" (Technika i nauka jako "ideologia", w: Czy kryzys socjologii?); Zur Logik der Sozialwissenschaften; Philosophisch-politische Profile; Der Universalitatsanspruch der Hermeneutik (w: Hermeneutik und Ideologiekritik); Kultur und Kritik. Verstreute Aufsatze; Legitimationsprobleme im Spatkapitalismus; Wahrheitstheorien (w: Wirklichkeit und Reflexion. Walter Schulz zum 60. Geburtstag); Sprachspiel, Intuition und Bedeutung. Zu Motiven bei Sellars und Wittgenstein (Sprachanalyse und Soziologie); Universalpragmatische Hinweise auf das System der Ich-Abgrenzungen (w: Seminar: Kommunikation, Interaktion, Identitat); Was heisst Universalpragmatik? (w: Sprachpragmatik und Philosophie); Zur Rekonstruktion des historischen Materialismus; Kleine politische Schriften; Theorie des kommunikativen Handelns (Teoria działania komunikacyjnego); Moralbewusstsein und kommunikatives Handeln; Vorstudien und Erganzungen zur Theorie des kommunikativen Handelns (art. Pojęcie działania komunikacyjnego. Uwagi objaśniające, Kultura i Społeczeństwo 30 (1986) z. 3, 21-44; Odpowiedź na zarzuty, w: Wokół teorii krytycznej Jurgena H.); Der philosophische Diskurs der Moderne. Zwolf Vorlesungen (Filozoficzny dyskurs nowoczesności); Nachmetaphysisches Denken. Philosophische Aufsatze; Erlauterungen zur Diskursethik; Staatsburgerschaft und nationale Identitat. Uberlegungen zur europaischen Zukunft (Obywatelstwo a tożsamość narodowa. Rozważania nad przyszłością Europy); Texte und Kontexte; Faktizitat und Geltung. Beitrage zur Diskurstheorie des Rechts und des demokratischen Rechtsstaates; Vom sinnlichen Eindruck zum symbolischen Ausdruck. Philosophische Essays; Postnationale Konstellation; Wahrheit und Rechtfertigung. Philosophische Aufsatze.

H. jest reprezentantem średniego pokolenia szkoły frankfurckiej. Aktywnie uczestniczył w polemikach wokół tzw. krytycznej teorii społeczeństwa (sformułowanej w latach 30. XX w. i korygowanej w późniejszych fazach ewolucji szkoły frankfurckiej). Teoria ta stanowiła alternatywę wobec neopozytywizmu i scjentyzmu (Th. W. Adorno [i in.], Der Positivismusstreit in der deutschen Soziologie). H. akcentował związek między analizą empiryczną a założeniami normatywnymi krytycznej teorii społeczeństwa; w odróżnieniu od pierwszej generacji frankfurtczyków poszukiwał epistemologicznych podstaw krytyki, próbując sformułować empiryczną filozofię historii, która jednocześnie byłaby programem działania społecznego. Nawiązywał do arystotelesowskiego odróżnienia heoria, praksis i poiesis (techne) oraz wskazywał, że w czasach nowożytnych nastąpiło zerwanie z filozofią praktyczną, zaś nauka ściśle związała się z techniką, powodując zacieśnienie rozumu do rozumu instrumentalnego. W pracy Theorie und Praxis podkreślał różnicę między pracą (tzn. działaniem instrumentalnym, które polega na relacji podmiotu i przedmiotu) a interakcją (tzn. działaniem komunikacyjnym, które dokonuje się w relacji międzypodmiotowej). Celem działania instrumentalnego jest efektywność, zaś komunikacyjnego - nieskrępowane (przez przemoc i stosunki władzy) komunikowanie się podmiotów ludzkich. Dzięki temu odróżnieniu H. dystansował się od - głoszonej przez frankfurtczyków w okresie powojennym - utopijnej idei nierepresyjnej cywilizacji, zakładającej mimetyczny (nieinstrumentalny) stosunek człowieka do natury.

W pracy Erkenntnis und Interesse prześledził proces destrukcji refleksji epistemologicznej w fazie postkantowskiej (od Hegla przez Marksa do pozytywizmu), a także zalążkowe formy jej odradzania się w autorefleksji nad naukami przyrodniczymi (Ch. Peirce) oraz humanistycznymi (W. Dilthey). Stawiał na nowo pytanie o transcendentalne warunki poznania, upatrywane w całościowym życiowym związku (Lebenszusammenhang), będącym splotem poznawania i działania. Warunki te określał jako fundamentalny interes ukierunkowujący poznanie. Stąd rozróżniał nauki przyrodnicze, oparte na działaniu instrumentalnym (celowo-racjonalnym), oraz nauki humanistyczne, oparte na działaniu komunikacyjnym. Z odmiennością interesu (technicznego lub praktycznego) wiąże się odmienność metodologiczna obu typów nauk. Nauki przyrodnicze stosują metodę analityczno-empiryczną, humanistyczne zaś - historyczno-hermeneutyczną. Istnieje także trzeci interes poznania - interes emancypacji rozumu, z którym wiąże się krytyka, czynność jednocząca poznanie i działanie. Jako przykład wskazywał H. terapię psychoanalityczną S. Freuda, która jest rodzajem pominiętej przez pozytywizm autorefleksji, krytyką fałszywej świadomości oraz praktycznym znoszeniem barier komunikacji między podmiotami ludzkimi. Ten ważny nurt myślenia powinien zostać dopełniony zarysowaną w nurcie heglowsko-marksowskim perspektywą emancypacji podmiotu społecznego, kształtującego siebie równocześnie w medium praxis oraz w medium refleksji. W ten sposób urzeczywistnia się emancypacyjne działanie rozumu zainteresowanego osiągnięciem własnej dojrzałości.

W drugim okresie twórczości H. można zauważyć przejście od poszukiwania epistemologicznych fundamentów krytyki do poszukiwania ideału ładu społecznego, który jest zawarty w samym języku. H. uświadomił sobie niejasność własnego programu, w którym zaakcentował pojęcie emancypacyjnej autorefleksji, natomiast nie dopracował wątku refleksji teoretycznej, która miałaby formułować konieczne warunki niezakłóconego i wolnego od przemocy procesu komunikowania się. Odróżnił dokonującą praktycznej przemiany autorefleksję od procedury naukowej, zw. racjonalną rekonstrukcją.

H. wyodrębnił czwarty typ nauk, zw. naukami rekonstrukcyjnymi, do których zaliczał własną teorię komunikacji językowej, czyli pragmatykę uniwersalną (Universalpragmatik), uwzględniającą rezultaty filozofii języka, zwł. gramatyki generatywnej N. Chomsky'ego, a także teorię aktów mowy J. L. Austina i J. R. Searle'a. Wg H., nauki rekonstrukcyjne nadają kształt teoretyczny potocznej wiedzy przedteoretycznej, polegającej na umiejętności rozumowania, wnioskowania, formułowania zdań, na znajomości reguł komunikowania się. Dzięki rekonstrukcjom docieramy do warunków możliwości uzasadnionej krytyki, odkrywamy normy, które nie są arbitralnie przyjmowane, lecz wpisane w struktury intersubiektywnego komunikowania się. Nauki rekonstrukcyjne różnią się od nauk hermeneutycznych i od analityczno-empirycznych. Nauki hermeneutyczne kierują się ku wytworowi symbolicznemu, natomiast rekonstrukcyjne - ku głębokiej strukturze porządku symbolicznego, czyli ku systemowi reguł, wg których generowane są struktury powierzchniowe, tzn. wytwory symboliczne. Nauki empiryczno-analityczne (przyrodnicze) korygują potoczną wiedzę przedteoretyczną, zastępując ją wiedzą poprawną, natomiast nauki rekonstrukcyjne nie mogą falsyfikować wiedzy przedteoretycznej, co najwyżej ją uwyraźniają; rekonstruują ponadto rozwój kompetencji językowych w wymiarze ontogenetycznym i filogenetycznym. H. korzystał z analiz J. Piageta oraz L. Kohlberga.

W pracy Theorie des kommunikativen Handelns pojęciem nadrzędnym jest pojęcie komunikacji (racjonalności komunikacyjnej). H. zrezygnował z wcześniejszego pojęcia autorefleksji jako dziedzictwa jednostronnej filozofii podmiotu, która nie radziła sobie z wyjaśnieniem wymiaru intersubiektywności. Można ten zwrot określić jako przejście od metateorii do teorii społecznej. H. posługiwał się metodą historycznej rekonstrukcji stanowisk teoretycznych, co umożliwiło mu zbudowanie teorii społeczeństwa, łączącej paradygmat świata życia (Lebenswelt) z paradygmatem systemu. W definicji działania komunikacyjnego podkreślał, że językowe akty porozumiewania się służą do przedstawiania świata, do wyrażania przeżyć podmiotu oraz do ustanawiania lub odnawiania stosunków społecznych. Uzasadniał, że zdolność operowania językiem wyróżnia ludzi ze świata przyrody, stwarzając możliwość osiągnięcia dojrzałości, czyli zrealizowania oświecenia w kantowskim sensie tego słowa. Oryginalność H. polega na uwzględnieniu zarówno tradycji filozofii kontynentalnej (I. Kant, G. W. F. Hegel, K. Marks, W. Dilthey, F. Nietzsche, S. Freud, H. G. Gadamer, M. Horkheimer, Th. W. Adorno), jak też anglosaskiej filozofii analitycznej.

Honorata Jakuszko

<--Powrót do haseł