GROTIUS Hugo (Huig de Groot) - filozof, polityk, prawnik, teolog, historyk, poeta, ur. 10 IV 1583 w Delft k. Hagi (Niderlandy), zm. 28 VIII 1645 w Roztocku.

G. pochodził z zamożnej rodziny holenderskiej, jego ojciec był burmistrzem Delft i kuratorem uniwersytetu w Lejdzie. G. ukończył studia w zakresie prawa, filozofii, elementów matematyki i języków obcych w Lejdzie; jako piętnastoletni członek ambasady holenderskiej we Francji został promowany na doktora obojga praw w Orleanie (1598); pełnił funkcję historyka (1601) i adwokata generalnego Stanów Holandii, Zelandii i Zachodniej Fryzji (1607); w 1613 przebywał z misją dyplomatyczną w Anglii, po powrocie został pensjonariuszem Rotterdamu z prawem udziału w posiedzeniach Stanów Generalnych; w 1618 w związku z rywalizacją polityczną pomiędzy Oldenbarneveldtem i Mauritiusem oraz walkami pomiędzy protestanckimi sektami arminian i gomarystów jako zwolennik arminianizmu, wraz ze swoim protektorem kanclerzem Oldenbarneveldtem został uwięziony i skazany na dożywotnie więzienie w cytadeli Loevenstein. Po udanej ucieczce z więzienia w 1621 udał się do Francji, gdzie został mianowany doradcą dworu króla Ludwika XIII. W czasie pobytu w Paryżu był nauczycielem m.in. pol. szlachcica Jerzego Słupeckiego, późniejszego starosty pilzneńskiego i kasztelana lubelskiego (1629, 1630-1631). W 1631 powrócił G. do kraju; po paromiesięcznym pobycie, zagrożony aresztowaniem, udał się ponownie na wygnanie; w Hamburgu czynił starania o wejście w służbę dyplomatyczną różnych państw, m.in. dzięki wielu kontaktom z Polakami, znając i ceniąc ustrój Rzeczypospolitej (m.in. wolność religijną czy obowiązujące monarchów elekcyjnych pacta conventa), rozważał możliwość zamieszkania w Polsce w służbie króla Władysława IV (1633). W 1634 przyjął zaproszenie królowej szwedzkiej Krystyny i został posłem szwedzkim przy dworze franc.; funkcję tę pełnił przez 10 lat; zmarł w drodze powrotnej ze Szwecji do Francji.

G. napisał ponad 90 dzieł, z których najważniejsze są z zakresu filozofii prawa i prawa międzynarodowego: w 1604 broniąc zasady słusznego łupu w interesie Kompanii Wschodnio-Ind. napisał traktat De iure praedae commentarius, którego rozdz. pt. Mare liberum ukazał się za życia G. (Wolność mórz) - podkreśla w nim zasadę wolności morza przeciwko dążeniom Portugalii do zmonopolizowania handlu z Indiami. Najważniejsze dzieło G. w dziedzinie filozofii prawa pt. De iure belli ac pacis libri tres (O prawie wojny i pokoju) traktuje o prawie natury i prawie narodów oraz zagadnieniach szczegółowych z zakresu prawa międzynarodowego.

GENEZA PRAWA. G. był twórczym eklektykiem, w swych pracach sięgał do myśli starożytnej (Arystoteles, stoicy) i średniowiecznej (Tomasz z Akwinu, Duns Szkot), także do scholastyki hiszp. (Vitoria, Suarez). W dyskusji z Karneadesem, który twierdził, że źródłem praw i sprawiedliwości były korzyść (utilitas) lub strach (metus), G. uzasadnia istnienie prawa powszechnego i niezmiennego, wyprowadzanego z rozumnej natury ludzkiej. Prawo natury określa jako nakaz prawego rozumu (dictamen rectae rationis), wskazujący zło lub konieczność moralną czynu zależnie od jego zgodności lub niezgodności z naturą rozumną. W konsekwencji, to Bóg nakazuje dany czyn lub zakazuje go; ostatecznym źródłem prawa natury jest zatem Twórca natury. Moc prawa natury jest tak niezmienna, że musiałoby ono obowiązywać "etsi daremus, quod sine summo scelere dari nequit, non esse Deum, aut non curari ab eo negotia humana" (Prolegomena, I 11).

Prawo natury (ius naturae) jest podstawą dla praw ludzkich (ius voluntarium humanum), które czerpią z niego moc obowiązywalności, stąd nie mogą stanowić reguł postępowania przeciwko naturze. Od prawa natury i praw ludzkich odróżnia prawo Boskie (ius divinum voluntarium), które nie nakazuje lub zakazuje tego, co i przez samą swą naturę jest konieczne lub niedozwolone, lecz to, co dopiero na mocy nakazu Boga staje się zabronione lub przez Jego nakaz obowiązujące. Każdy człowiek podlega naturalnemu porządkowi prawa, będącego wyrazem rozumu naturalnego, w zakres którego wchodzą zasady umożliwiające życie społeczne. G. utrzymuje, że jedną z cech właściwych człowiekowi jest popęd społeczny (appetitus societatis, vis societatis), czyli dążność do zorganizowanego i pokojowego życia wspólnie z innymi ludźmi. Wśród naczelnych przejawów prawa odczytywanych z ludzkiej natury, będących wynikiem appetitus societatis (tamże, I 8) jest: zachowanie zaciągniętych zobowiązań (promissorum implendorum obligatio), znane jako pacta sunt servanda; poszanowanie cudzej własności (alieni abstinentia); odszkodowanie za wyrządzoną krzywdę (damni culpa dati reparatio); karalność przestępstwa (poenae inter homines meritum). Reguły te obowiązują człowieka w stosunku do zaciągniętych zobowiązań, do cudzej własności, do wyrządzonej komuś szkody oraz do naruszonego przez niego prawa, czego skutkiem jest kara (jako malum passionis quod infligitur propter malum actionis, na którą zgadzać się musi winowajca, ponieważ qui directe vult peccare, per consequentiam et poenam mereri voluerit). Z treści zasad podstawowych można wysnuć szczegółowe normy każdego porządku prawnego. Główne zasady prawa natury uważa za niezmienne absolutnie w każdych okolicznościach, pozostałe zaś normy prawne za niezmienne tylko w określonych okolicznościach.

G. sformułował pojęcie uprawnienia człowieka do działania lub posiadania-prawa do czegoś (facultas, aptitudo). Jest to "przysługująca osobie kwalifikacja moralna w przedmiocie posiadania czegoś lub działania zgodnie ze sprawiedliwością" (tamże, I 1, 4). Zaproponował podział: prawa te mogą być władzą w stosunku do siebie (wolnością - libertas), władzą w stosunku do innych (władza rodzicielska) lub władzą nad rzeczami (własność, użytkowanie).

PRAWO MIĘDZYNARODOWE. W swoim najsłynniejszym dziele De iure belli ac pacis, będącym pierwszą próbą systematycznego opracowania zasad prawa między narodami, poszukuje G. podstaw prawa międzynarodowego (ius gentium). Normy te nie opierają się na ius voluntarium humanum, nie istnieje bowiem ponad państwami rządzącymi się tym prawem żadne ustawodawstwo pozytywne, które zobowiązywałoby do szanowania tego prawa, oraz nie istnieją żadne trybunały, które zapewniałyby jego przestrzeganie. G. uzasadnia autorytet prawa międzynarodowego na podstawie prawa natury jako niezmiennym - niezależnym od dowolności ludzkich mniemań - dyktacie prawego rozumu.

Prawo natury jest odczytywane na 2 sposoby (tamże, 1, 12): w pierwszym bierze się pod uwagę racjonalną i społeczną naturę człowieka (a priori), w drugim podstawą określenia zasad współżycia jest to, co w ciągu dziejów wszystkie narody uznają za sprawiedliwe (a posteriori). Spośród tych metod ważniejszą jest pierwsza, ponieważ nawet gdyby jakaś reguła uznawana była za sprawiedliwą przez wszystkie znane narody, nie oznacza, że można ją uznać za absolutnie pewną, a jedynie za prawdopodobną. Ponadto prawo natury, z uwagi na to, że jest postanowieniem rectae rationis, obowiązuje nawet wtedy, gdyby dana jego reguła nie była znana lub była nieprzestrzegana. Ius gentium dzieli zatem na ius gentium naturae oraz ius gentium voluntarium, które powstaje na drodze umowy - zgodnej woli podmiotów prawa.

Te same reguły, które rządzą stosunkami wewnętrznymi każdego państwa, uważa G. za reguły prawa naturalnego w relacjach zewnętrznych między państwami. Znaczenie decydujące ma wyraźna lub domniemana umowa między narodami, na podstawie której łączą się one w jedną magna universitas - iuris fruendi et communis utilitatis causa. Nawet wojna powinna być regulowana przez zasady prawa natury, sankcjonowane na drodze umów międzynarodowych, dlatego obok instytucji własności i prawa rodzinnego rozważa G. także zasady prowadzenia wojen. Wojna sprawiedliwa jest dopuszczalna wówczas, gdy doszło do jakiegoś bezprawia (tamże, II 22, 5); powinna być podejmowana jedynie z konieczności, prowadzona w sposób rycerski i w celach pokojowych. Dopuszczalne jest, by państwo prowadziło wojnę przeciwko innemu państwo jeśli zostało przez nie zaatakowane, lub by odzyskać skradzione dobra, lub aby wymierzyć karę państwu, które nie przestrzega prawa natury lub prawa Boskiego. Wojny nie mogą być prowadzone bez moralnej pewności, że inne państwo zamierza zaatakować, albo w celu uzyskania korzyści, ziemi, rządów nad innymi pod pretekstem dobra dla nich. Jeśli chodzi o postawę państw trzecich wobec konfliktu zbrojnego, powinny one działać na rzecz przywrócenia pokoju (zasada neutralności).

Dzieło G. De iure belli ac pacis, mimo wielu głosów krytycznych, cieszyło się ogromną popularnością (liczne wyd., komentarze i przekłady, głównie ze względu na koncepcję prawa międzynarodowego). G. uchodzi za prekursora szkoły prawa naturalnego, której głównymi wyznacznikami jest przekonanie o racjonalnym charakterze prawa naturalnego, idei stanu natury (przedspołecznego i apolitycznego) jako etapu rozwoju ludzkości, który na drodze umowy społecznej, traktowanej jako fakt historyczny lub hipotetyczny, przeradza się w stan społeczny i państwowy. W stanie aspołecznym ludzkości istnieje prawo naturalne, którego zasady obowiązują także po powstaniu związków społecznych i politycznych. Przedstawiciele zapoczątkowanej przez G. szkoły racjonalizmu i naturalizmu prawnego czynili próby zbudowania systemu prawa natury, katalogu praw wywodzonych w sposób konieczny z niezmiennej ludzkiej natury rozumnej, które obowiązują w relacjach międzyosobowych - prywatnych i publicznych, wewnątrzpaństwowych i międzynarodowych. Idee szkoły prawa natury głosili m.in. Th. Hobbes, J. Locke, B. Spinoza, S. Pufendorf, Ch. Thomasius, Ch. Wolff, J. J. Rousseau. Wśród osiągnięć szkoły prawa natury wymienia się postulat kodyfikacji prawa i reformy prawa karnego. Reakcją na szkołę prawa natury były szkoła historyczna i pozytywizm prawny.

Katarzyna Stępień

<--Powrót do haseł