GASSENDI Piotr (Pierre Gassend) - filozof przyrody, astronom, krytyk arystotelizmu i propagator filozofii epikurejskiej, ur. 22 I 1592 w Champtercier (k. Digne) w Prowansji, zm. 24 X 1655 w Paryżu.

W szkole w Digne (1599-1606) uczył się języków klasycznych i retoryki; na uniwersytecie w Aix studiował filozofię (u Ph. Fesaye'a) oraz teologię (1608-1612). W 1612 został rektorem kolegium w Digne, w 1614 uzyskał doktorat z teologii na uniwersytecie w Awinionie. W 1616 powrócił do Aix, gdzie objął katedrę filozofii i teologii miejscowego kolegium; w 1617 przyjął święcenia kapłańskie. W latach 1617-1623 był prof. filozofii na uniwersytecie w Aix; w tym czasie studiował astronomię u G. de la Valete'a oraz kulturę humanistyczną u N.-C. Fabri de Peiresca; w latach 1623-1628 udawał się z różnymi misjami do Grenoble oraz Paryża, gdzie spotykał się m.in. z M. Mersennem; odbył jedną podróż poza Francję - do Niderlandów (1629-1630), gdzie spotkał się m.in. z I. Beeckmanem; 7 XI 1631 obserwował, prognozowane przez J. Keplera, przejście Merkurego przez tarczę słoneczną (koniunkcję Merkurego i Słońca). W 1632 powrócił do Digne, gdzie pełnił obowiązki kapłańskie i prowadził studia nad filozofią Epikura. W 1645 - z rekomendacji kard. A. Richelieu oraz L. de Valois - uzyskał stanowisko prof. matematyki (astronomii) w College Royale (College de France) w Paryżu. W 1648 z powodu złego stanu zdrowia powrócił do Prowansji, gdzie przez ostatnie lata życia usiłował stworzyć system filozoficzny mający harmonijnie połączyć doktrynę Epikura z ortodoksją katolicką.

Dzieła G. dają się zestawić w dwie grupy; jedną stanowią prace głównie z astronomii i mechaniki, drugą prace filozoficzne. Najważniejsze prace naukowe: De apparente magnitudine solis humilis et sublimis epistolae quatuor; De motu impresso a motore translato. Epistolae duae; De proportione qua gravia decidentia accelerantur. Epistolae tres; Institutio astronomica juxta hypotheses tam veterum quam Copernici et Tychonis; Tychonis Brahei, equitus Dani, astronomorum coryphaei vita. Accessit Nicolai Copernici, Georgii Purbachii et Joannis Regiomontani astronomorum celebrium vita. Korpus dzieł filozoficznych tworzą następujące prace: Exercitationum paradoxicarum adversus Aristoteleos libri septem, in quibus praecipua totius Peripateticae doctrinae fundamenta excutiuntur; Epistolica exercitatio, in qua principia philosophiae Roberti Fluddi, medici, reteguntur, et ad recentes illius libros adversus R. P. F. Marinum Mersennum [...] scriptos respondentur; Disquisitio metaphysica, seu dubitationes et instantiae adversus Renati Cartesii metaphysicam et responsa (tłum. pol. S. Swieżawski, Zarzuty do Medytacji Kartezjusza, w: R. Descartes, Medytacje o pierwszej filozofii wraz z zarzutami uczonych mężów i odpowiedziami autora, I, Warszawa 1958); De vita et moribus Epicuri libri octo; Animadversiones in decimum librum Diogenis Laertii, qui est de vita, moribus placitisque Epicuri; Syntagma philosophiae Epicuri, cum refutationibus dogmatum quae contra fidem christianam ab eo asserta sunt.

G. był najbardziej wpływowym przedstawicielem franc. nurtu libertynizmu intelektualnego (libertinage erudit) XVII w., nurtu niezbyt popularnego w jego epoce. Znany był jedynie w wąskim kręgu przyjaciół (F. de la Mothe le Vayer, F. Bernier, G. Naude, F. Luiller, Cyrano de Bergerac oraz - prawdopodobnie - Molier), ale zaproponowane przez niego rozwiązania centralnych problemów filozoficznych torowały drogę zarówno rozwojowi nauki (zwł. fizyki i chemii), jak i filozofii nurtu materializmu naturalistyczno- mechanistycznego. W XVII w. był jednak znany głównie jako krytyk filozofii Kartezjusza (Zarzuty V do Medytacji o filozofii pierwszej), kwestionujący niekonsekwencje dualistycznej filozofii i korygujący ją.

Pomimo stosowania metody eksperymentalnej oraz dokonania wielu precyzyjnych i pomysłowych doświadczeń, nie zajął G. poczesnego miejsca w dziejach nauk przyrodniczych. Jako jeden z twórców nowej mechaniki i astronomii podał G. wynik pomiaru prędkości dźwięku w powietrzu - różni się on znacznie od wartości współcześnie akceptowanej, jednak doświadczenie to stanowiło ważny etap w rozwoju metody eksperymentalnej; znaczenie w recepcji astronomii kopernikańskiej miało też potwierdzenie przez G. przewidywań J. Keplera dotyczących przejścia Merkurego przez tarczę słoneczną, a nawet wskazanie na A. Osjandra jako faktycznego autora wstępu do De Revolutionibus M. Kopernika. Wpływ, jaki wywarł G. na R. Cudwortha, R. Boyle'a i I. Newtona - głównie poprzez W. Charletona (Physiologia Epicuro-Gassendo-Charltoniana. Or a Fabrick of Science Natural, upon the Hypothesis of Atoms), ale także bezpośrednio - wyrażający się zasadniczo w dostarczeniu nowożytnej mechanice nowej - atomistycznej ontologii (kinetyczno-molekularnego modelu budowy materii), pozwala na wysunięcie tezy, że rola G. w procesie konstytuowania się nowożytnego matematycznego przyrodoznawstwa jest trudna do przecenienia.

Postawa intelektualna G. została w dużej mierze ukształtowana głęboką znajomością klasycznych tekstów filozoficznych. G. nie był empirykiem i eksperymentatorem, ale na pewno był erudytą, a nawet wolnomyślicielem-erudytą (libertin d'esprit); jego nawet najbardziej naukowe dzieła to głównie komentarze do tekstów klasycznych. Postawa intelektualna G. wyraża się w ostrożnym sceptycyzmie, uznającym że aczkolwiek prawda w poznaniu filozoficznym nie została jeszcze osiągnięta, to jednak nie jest ona zasadniczo nieosiągalna. Destruktywne wątki sceptycyzmu G. przejawiały się zwł. w jego krytycznym stosunku do trzech podstawowych filozoficznych formacji XVII- wiecznej Francji - scholastyki, okultyzmu i kartezjanizmu; wątki konstruktywne jego sceptycyzmu wyrażały się w krytycznej recepcji epikureizmu. G. podjął się zadania opracowania na nowo całego systemu filozofii scholastycznej, wychodząc z założenia, że filozofia Epikura lepiej nadaje się do tego celu niż filozofia Arystotelesa. G. był przekonany, iż filozofia arystotelesowska, a zwł. arystotelesowska metafizyka jest nie do uzgodnienia nie tylko z nową nauką (mechaniką), ale również z wiarą chrześcijańską.

Począwszy od swych pierwszych prac G. krytykował logikę Arystotelesa, zwł. jego teorię sylogizmów - metoda sylogistyczna nie nadaje się do zdobywania pewnej wiedzy o świecie przyrody. Twierdził, że logika Arystotelesa jest zawiła i mało użyteczna w praktyce naukowej, a nawet pozbawiona podstaw. Logice Arystotelesa przeciwstawił kanonikę Epikura, sądząc, że jest ona nie tylko immunizowana na zarzuty starożytnych sceptyków, ale również bardziej przydatna dla empirycznie zorientowanych badań naukowych. Mimo że krytyka filozofii Arystotelesa miała u G. charakter programowy, to jednak niektóre tezy Stagiryty akceptował (np. stanowisko Arystotelesa w sporze o źródła poznania). Z pozycji empiryzmu genetycznego, ale stowarzyszonego ze stanowiskiem nominalistycznym, krytykował G. różne wersje natywizmu, zwł. teorię idei wrodzonych Kartezjusza. Biorąc za podstawę wyniki tej krytyki odrzucał psychologiczny - oparty na idei doskonałego bytu wszczepionego przez Boga (lub Naturę) - dowód na istnienia Boga, zaś w wyniku systematycznej krytyki esencjalistycznej metafizyki Kartezjusza (podważającej m.in. realną różnicę pomiędzy istotą i istnieniem) odrzucał także kartezjańską wersję ontologicznego dowodu na istnienie Boga, akceptując jedynie dowody na istnienie Boga oparte na harmonii i celowości świata (ex gubernatione rerum).

Empirystyczna orientacja G. zaważyła na przesunięciu problematyki filozoficznej z metafizycznej na epistemologiczną, w wersji zainicjowanej przez psychologizm J. Locke'a, i tym sposobem wpłynęła na filozofię Oświecenia (sensualizm E. Condillaca). Chociaż G. podkreślał rolę zmysłów w procesie poznania, to jednak odrzucił stanowisko skrajnego sensualizmu, akceptując intelektualną oczywistość jako kryterium prawdziwego poznania. Próbował jednak uchylać zarzuty stawiane z pozycji sceptyckich pod adresem sensualizmu. Idąc za rozstrzygnięciami epikurejskimi przyjmował rozróżnienie pomiędzy wrażeniami i sądami; dystynkcja ta pozwalała usunąć obiekcje skierowane przeciwko świadectwu zmysłów jako kryterium wiedzy prawdziwej. Zasada sensus nunquam fallitur pozwalała na akceptację spostrzeżeń jako wiarygodnego informatora (błąd może być jedynie w sądach, a nie w spostrzeżeniach), ale równocześnie nie pozwalała na uzyskanie wiedzy o naturze rzeczy, a jedynie - co najwyżej - wiedzy o zjawiskach. G. próbował jednak rozwijać koncepcję kauzalnej (ale nie apodejktycznej) wiedzy o przyrodzie, zrywając łączność z tradycyjną, scholastyczną (arystotelesowskiej proweniencji) koncepcją wiedzy demonstratywnej (scientia), modyfikując scholastyczną koncepcję filozofii przyrody w kierunku fenomenalizmu, probabilizmu, temporalizmu, a nawet pragmatyzmu, inspirując w ten sposób nowe koncepcje filozofii przyrody, formułowane m.in. w ramach tradycji ang. empirystycznej filozofii przyrody (R. Boyle, J. Locke, I. Newton).

Zenon E. Roskal

<--Powrót do haseł