FROMM Erich - socjolog, filozof, psycholog, psychoanalityk, twórca psychoanalizy humanistycznej (neopsychoanalizy), ur. 23 III 1900 we Frankfurcie nad Menem, zm. 18 III 1980 w Muralto (Szwajcaria).

F. dorastał w ortodoksyjnym środowisku żydowskim, co zadecydowało o jego pierwszych doświadczeniach religijnych i zainteresowaniach filozoficznych, koncentrujących się wokół zagadnień antropologicznych. Znaczny wpływ na rozwój intelektualny F. wywarł rabin frankfurcki N. A. Nobel, który skupił wokół siebie grupę młodych ludzi (m.in. F. Rosenzweiga, L. Löwenthala, M. Bubera) zafascynowanych studiowaniem Talmudu oraz Biblii, zwł. Ksiąg Prorockich. Za pośrednictwem Nobla, który doktoryzował się z filozofii pod kierunkiem H. Cohena, następnie ukończył studia rabinackie w berlińskim Seminarium Hildesheima, F. zainteresował się filozofią oraz twórczością J. W. Goethego. Postawa religijna F. w tym okresie zbliżona była do humanistycznej tradycji judaizmu. Równocześnie ze studiami nad judaizmem kontynuował F. naukę w słynnej we Frankfurcie Szkole Wöhlera w klasie o profilu humanistycznym, gdzie opanował język łac., ang. i franc. W 1918 zdał maturę i rozpo czął studia prawnicze, po roku przenosząc się na uniwersytet do Heidelbergu, gdzie podjął studia z zakresu filozofii, psychologii i socjologii. W czasie studiów F. utrzymywał żywe kontakty z nauczycielem Talmudu, kontynuatorem XVIII-wiecznej mistyki chasydzkiej S. B. Rabinkowem, który przed przyjazdem do Niemiec odbył studia w Kownie i Parnawie. Pod jego kierunkiem F. kontynuował swe studia nad Talmudem oraz negatywną teorią atrybutów Majmonidesa. Zainteresowania te trwały do lat 20., kiedy F. ostatecznie zerwał związki z tradycją religijną środowiska, w którym się wychował.

Uniwersyteckim opiekunem naukowym F. był A. Weber, pod którego kierunkiem F. prowadził systematyczne studia nad antropologią filozoficzną Arystotelesa, Tomasza z Akwinu i B. Spinozy. W Heidelbergu wykłady z psychologii prowadził wówczas K. Jaspers, a z historii filozofii H. Rickert. W 1922 na podstawie dysertacji Das judische Gesetz. Ein Beitrag zur Soziologie des Diasporajudentum uzyskał F. stopień doktora filozofii i został wykładowcą w Instytucie Badań Społecznych Uniwersytetu Frankfurckiego, kierowanym przez M. Horkheimera (tzw. szkoła frankfurcka). Ośrodek ten, reprezentujący wyraźną orientację woluntarystyczną w filozofii marksistowskiej, prowadził badania nad procesami selektywno-adaptacyjnymi i zmian świadomościowych, w których psychoanalizę traktowano jako metodę wykrywającą mechanizmy tych zmian. W związku z tym K. Landauerowi powierzono zorganizowanie - w ramach Instytutu Badań Społecznych - Instytutu Psychoanalitycznego. Pod jego kierunkiem F. zdobył uprawnienia psychoanalityka.

Za sprawą Landauera i F. psychoanaliza została usankcjonowana jako dziedzina naukowa w niem. ośrodkach uniwersyteckich. Na początku lat 30. współpracę z Instytutem Psychoanalitycznym podjęli K. Horney i W. Reich, z którymi F. współpracował po wyjeździe do USA. Programowy referat o związkach psychoanalizy i socjologii przedstawił F. na konferencji Niemieckiego Tow. Psychoanalitycznego w Dreźnie w 1930. Szczególne znaczenie miały pochodzące z tego okresu badania empiryczne realizowane przez F. i Reicha, w których wykorzystano psychoanalityczną teorię energii psychicznej do analizy ruchów społecznych. Wyniki tych badań wykorzystał F. w swym studium nad implikacjami antropologicznymi i aksjologicznymi genezy nazizmu w Niemczech (Ucieczka od wolności).

W 1933 na zaproszenie chicagowskiego Instytutu Psychoanalitycznego wyjechał F. do USA. Fakt ten wyznaczył kolejne etapy jego poszukiwań naukowych - lata 1933-1941 to współpraca z działającym w Columbia University Międzynarodowym Instytutem Badań Społecznych, a lata 1941-1942 to okres współpracy z kierowanym przez Horney Amerykańskim Instytem Psychoanalitycznym oraz z Nową Szkołą Badań Społecznych. Od 1945 rozpoczął się okres współpracy z psychoanalitykiem amer. H. S. Sullivanem, z którym kierował F. pracami Waszyngtońskiej Szkoły Psychiatrycznej oraz Instytutu Psychiatrycznego im. W. A. White'a w Nowym Jorku. Niezależnie od działalności badawczej, realizowanej w ramach tych instytucji, do 1951 współpracował z Bennigton College (Vt.). Pod koniec lat 50. prowadził F. badania porównawcze nad związkami filozofii Dalekiego Wschodu (buddyzmem Zen) z psychoanalizą. Wyniki tych badań przedstawił na seminarium, które zorganizował wspólnie z D. T. Suzuki, z udziałem R. de Martino oraz J. Progoffa.

W 1962, już jako prof. w Ciudad Mexico, powołał F. organizację posiadającą status towarzystwa naukowego pod nazwą Międzynarodowe Forum Psychoanalizy, do której przystąpiło Niemieckie Tow. Psychoanalityczne, Wiedeńskie Koło Psychologii Głębi oraz amer. Instytut im. N. A. White'a. Organizacja ta wydawała własny periodyk naukowy "Revista de Psicoanálisis Psiquiatria y Psicologia".

Po przejściu na emeryturę powrócił F. do Europy i osiedlił się w Muralto w Szwajcarii.

Najważniejsze prace F.: Escape from Freedom (Ucieczka od wolności); Man for Himself. An Inquiry into the Psychology of Ethics (Niech się stanie człowiek. Z psychologii etyki); The Forgotten Language (Zapomniany język. Wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów); Psychoanalysis and Religion (Psychoanaliza a religia); The Sane Society (Zdrowe społeczeństwo); The Art of Loving (O sztuce miłości); Zen Buddhism and Psychoanalysis (z D. T. Suzuki, R. de Martino; Buddyzm zen i psychoanaliza); Marx's Concept of Man; May Man Prevail?; Beyond the Chains of Illusion (Zerwać okowy iluzji); War within Man, a Psychological Enquiry into the Roots of Destruction (Wojna w człowieku. Psychologiczne studium ludzkiej destrukcyjności); The Heart of Man. Its Genius for Good and Evil (Serce człowieka. Jego niezwykła zdolność do dobra i zła); The Revolution of Hope, Toward a Humanized Technology (Rewolucja nadziei. Ku uczłowieczonej technologii); The Crisis of Psychoanalysis (Kryzys psychoanalizy); The Anatomy of Human Destructiveness (Anatomia ludzkiej destrukcyjności); To Have or to Be (Mieć czy być); Von Haben zum Sein (O sztuce istnienia); Die Entdeckung des gesellschaftlichen Unbewussten. Zur Neubestimmung der Psychoanalyse (Rewizja psychoanalizy); The Art of Listening (O sztuce słuchania); Liebe, Sexualität und Matriarchat (Miłość, płeć i matriarchat).

UWARUNKOWANIA FILOZOFICZNE TEORII FROMMA. Frommowska teoria człowieka i kultury ma określony rodowód filozoficzny: teorie I. Kanta, dotyczące zwł. relacji zachodzących pomiędzy świadomością a rzeczywistością. Rozum teoretyczny nie może przeniknąć istoty rzeczy, ale rozum praktyczny również nie może odkrywać prawd moralnych. Rozum teoretyczny ukazuje świat, który w znacznej mierze jest stworzony przez nas, rozum praktyczny określa postulaty naszego serca (czy woli) niezbędne dla życia moralnego i będące całkowicie dziełem człowieka. F. wskazuje również na związek psychoanalizy z niektórymi przemyśleniami J. J. Rousseau, zwł. z jego postulatem swobodnego rozwoju człowieka w imię realizacji miłości.

Problem psychofilozofii miłości rozwinął F. w związku z rozważaniami o religii. Zjawisko religii jest, wg F., przede wszystkim zjawiskiem społecznym. W zaproponowanej typologii religii (religie autorytatywne i humanistyczne) miłość stanowi ważny element doświadczenia religijnego - odnosi się to do religii humanistycznych, gdzie człowiek i jego pełny rozwój jest jedynym układem odniesienia.

Koncepcja kultury zaproponowana przez F. eksponuje materialną, praktyczną działalność człowieka, zmierzającą do przeobrażenia świata odpowiednio do ludzkich potrzeb. Kultura jest rezultatem takiej postawy człowieka wobec świata, która polega na przezwyciężeniu ograniczeń narzucanych mu przez jego środowisko; jej źródłem jest samoidentyfikacja człowieka jako istoty świadomej.

Zagadnienia historiozofii F. wyznacza opozycja "natura - kultura", polegająca na tym, że utrata przez człowieka harmonii ze światem przyrody określa następujący sposób postępowania: człowiek może realizować ład oparty na wolności i rozumie lub popaść w autodestrukcję i chorobę umysłową. W tym kontekście religia, rozumiana jako światopogląd, staje się zjawiskiem ponadczasowym. Opozycja pomiędzy religią autorytatywną i religią humanistyczną wyraża historię ludzkości, którą określa nieustanne zmaganie i wybór pomiędzy progresem a regresem; takie ujęcie historiozoficzne wskazuje na związki z koncepcjami Kanta, J. Fichtego, F. Schillera.

F. często podejmuje zagadnienie wartości i norm postępowania człowieka; analizuje i krytycznie ocenia różne koncepcje (zwł. egzystencjalistyczne) głoszące zasadę relatywizmu etycznego - typowym przykładem są tu propozycje J. P. Sartre'a. Odrzuca również immanentno-społeczne oraz immanentno-biologiczne koncepcje aksjologiczne. Uważa, że normy etyczne pełnią funkcję służebną, polegającą na podtrzymaniu istniejącego porządku społecznego, którego status quo określa się jako nadrzędną wartość społeczną i jednostkową. Przeniesienie wszystkich ludzkich wartości na sferę rzeczywistości zewnętrznej prowadzi do marginalizacji człowieczeństwa, a egoizm, konkurencja i agresja traktowane są jako tzw. styl życia. Ten szczególny przypadek współczesnego humanizmu tworzy, wg F., swoisty konglomerat etyki mistycznej i religii (sam siebie F. określa mianem ateistycznego mistyka). Szczególne zainteresowanie wartościami, a konkretnie - problem ich nadrzędności w ludzkiej egzystencji traktuje F. jako sposób odrodzenia jednostki.

W poszukiwaniu nowych orientacji człowieka wiele uwagi poświęcił F. filozofii Zen, która wg niego posiada wszystkie cechy "niereligijnej religii", służące do wykształcenia w człowieku umiejętności autopenetracji oraz wyzwolenia sił wewnętrznych. F. ukazał bliskie związki psychoanalizy humanistycznej z buddyzmem Zen.

Maciej Kucia

<--Powrót do haseł