FREUDYZM - teoria powstawania zaburzeń psychicznych oraz metoda ich diagnozy i leczenia, zw. psychoanalizą, stworzona w latach 90. XIX w. przez Z. Freuda; teoria struktury i funkcjonowania osobowości człowieka, oparta na założeniu o istnieniu nieświadomości dynamicznej, determinującej wszelkie ludzkie czynności, rozwijana przez Freuda oraz jego uczniów i następców; filozoficzna koncepcja człowieka i kultury, która przeniknęła do nauk humanistycznych i społecznych; zasady psychoanalizy obecne w sztuce.

Psychoanaliza była pierwotnie medyczną metodą terapeutyczną leczenia chorych na nerwice. Podstawą do niej stała się opracowana przez Z. Freuda (zainspirowanego poglądami franc. szkoły psychiatrycznej, m.in. J-M. Charcota oraz J. Breuera) metoda swobodnych skojarzeń. Terapeuta wprowadza pacjenta w stan odprężenia i prosi o wypowiadanie wszystkich treści, które pojawiają się w jego świadomości. Treści te poddaje interpretacji wg zasad psychoanalizy. Metoda ta wynikała z przekonania Freuda, że przyczyną nerwic są skonfliktowane i wyparte ze świadomości pragnienia, zwł. te o treści seksualnej. Źródłem tych konfliktów mają być wydarzenia głównie z pierwszych lat życia człowieka. Ujawnianiu treści nieświadomych towarzyszy zjawisko oporu, jak również zjawisko przeniesienia. Objawy mają zostać usunięte przez pokonanie oporu i uświadomienie sobie przez pacjenta źródeł konfliktów i ich znaczenia.

FREUDOWSKA KONCEPCJA CZŁOWIEKA. Metoda psychoanalizy stała się podstawą do sformułowania antropologicznej i psychologicznej koncepcji człowieka, gdyż swoje spostrzeżenia, nabyte podczas praktyki lekarskiej, Freud rozciągnął na osobowość zdrowego człowieka, tworząc tzw. teorię strukturalną osobowości. Wyróżnił 3 poziomy organizacji życia psychicznego: id, ego oraz superego. Id oznacza pierwotną i najważniejszą część osobowości. Jest to niejako zbiornik energii psychicznej - jego treść, uwarunkowaną genetycznie, stanowią głównie popędy, wśród nich najistotniejszy - popęd seksualny (libido). Superego, rozwijające się z id jako ostatnie, jest efektem introjekcji nakazów i zakazów pochodzących od rodziców i wychowawców - jest wewnętrzną reprezentacją tradycyjnych wartości i ideałów społeczeństwa. Ego to świadoma, zorganizowana część id, spełniająca funkcje poznawcze i regulujące, stanowi o odrębności danej osoby. Ego stara się uzgodnić relacje pomiędzy wymaganiami id, superego i rzeczywistości zewnętrznej. Wg Freuda rozwój osobowości wyznaczają etapy związane z przemieszczaniem się libido: od fazy oralnej, poprzez analną, falliczną, okres kompleksu Edypa do fazy dojrzałej - genitalnej. Wczesne etapy rozwoju człowieka determinują ostateczny kształt jego osobowości.

Freudowska koncepcja człowieka oparta jest na założeniu istnienia nieświadomości dynamicznej oraz bezwzględnej determinacji przez nią wszelkich zjawisk psychicznych. Świadomość odgrywa rolę jedynie podrzędną wobec irracjonalnych sił nieświadomych. Nieświadomość jest siedliskiem energii psychicznej, mającej podłoże biologiczne, i rządzi się zasadami mechanicystycznymi. Życie ludzkie przebiega w ciągłym konflikcie między biologicznymi instynktami a wymaganiami środowiska fizycznego i społeczno- kulturowego. Jednostka broni się przed pragnieniami, które są nie do zaakceptowania ze względów kulturowych (zwł. moralnych), tłumiąc je bądź sublimując. Niezaspokojenie potrzeb id prowadzi do zaburzeń psychicznych. Sens zjawisk zachodzących w psychice jest przed podmiotem zakryty - to, co postrzegamy w świadomości, nie jest w swej istocie takie, jakie się nam jawi, gdyż treści nieświadome, ze względu na opór, mogą zostać uświadomione jedynie częściowo; opór ten można usunąć za pomocą technik psychoanalitycznych.

Skutkiem działania libido poddanego sublimacji lub innym procesom obronnym są wytwory kultury, sama kultura oraz moralność i religia. Z drugiej strony kultura - z jej wartościami, szczególnie moralnymi - pełni rolę represywną wobec dążeń id, przez co chroni człowieka przed niepowstrzymanym zaspokajaniem popędów, jest jednak również przyczyną nerwic. Powstanie i rozwój kultury tłumaczy Freud przez analogię do rozwoju osobniczego. Szczególną rolę odgrywa tu okres odpowiadający okresowi kompleksu Edypa. DZIEJE FREUDYZMU I RUCHU PSYCHOANALITYCZNEGO. Na początku działalności Freuda jego teorie zostały odrzucone przez środowisko medyczne, jednak niebawem zgromadziła się wokół niego grupa zwolenników i w 1903 rozpoczęło działalność Wiedeńskie Tow. Psychoanalityczne, a w 1910 Międzynarodowe Tow. Psychoanalityczne. W następnych latach f. zyskiwał coraz większą popularność - w 1908 odbył się I Międzynarodowy Kongres Psychoanalityczny w Salzburgu. W tym samym roku, razem z C. G. Jungiem i A. Adlerem, głosił Freud w USA wykłady z podstaw psychoanalizy.

Teorie Freuda, zwł. teoria libido, oraz pominięcie kontekstu kulturowo- społecznego w wyjaśnianiu ludzkiego zachowania spotkały się od początku z wątpliwościami i stały się przyczyną rozłamów w środowisku psychoanalityków. Następne pokolenie psychoanalityków zwróciło uwagę na inne czynniki mogące mieć znaczenie w etiologii zaburzeń. Podjęto próby przezwyciężenia również innych ograniczeń teorii Freuda, m.in. jej biologizmu, naddeterminizmu oraz niedowartościowania znaczenia świadomej motywacji w kształtowaniu osobowości. Przejawem tych tendencji było zwrócenie się w terapii ku wymiarom interpersonalnym (koncentracja na analizie przeniesienia i - włączona już po śmierci Freuda do repertuaru metod psychoanalitycznych - analiza przeciwprzeniesienia), jak również ku pracy nad wzmocnieniem funkcji ego. Równocześnie punkt ciężkości terapii przesunięto z analizy wydarzeń z przeszłości w kierunku uwarunkowań teraźniejszych. Niezależnie od zmian i różnic w podejściach teoretycznych psychoanalityczna forma psychoterapii polega w głównej mierze na odsłonięciu nieuświadomionych przeżyć, ich interpretacji i odreagowaniu.

Rozłamy w ruchu psychoanalitycznym rozpoczęły się jeszcze za życia Freuda. W 1911 Freud zerwał współpracę z Adlerem, a w 1913 z Jungiem; grono najbliższych współpracowników Freuda opuścił również W. Stekel. Główną przyczyną podziału było zakwestionowanie akcentowanej przez Freuda roli instynktu seksualnego w genezie, rozwoju i funkcjonowaniu osobowości. Psychologia indywidualna Adlera koncentrowała się nadal na pierwszych latach życia człowieka, uwzględniała jednak relacje społeczne. Adler zwrócił uwagę na pominięte przez Freuda instynkty samozachowawcze. Stwierdził, że dziecko w relacjach interpersonalnych nabywa poczucia niższości. To poczucie może zostać skompensowane przez dominowanie lub inny sposób prowadzący do poczucia się wyższym. Nie instynkt płciowy, lecz dążenie do mocy determinuje rozwój i działanie człowieka.

Jung jest twórcą psychologii analitycznej. Poza psychoanalizą inspirował się filozofią Dalekiego Wschodu i gnozą. W nieświadomości dostrzegał 2 wymiary: osobisty i zbiorowy. Treścią nieświadomości zbiorowej są archetypy - wrodzone, wspólne wszystkim ludziom, niezmienne wzorce, determinujące sposób myślenia i postrzegania świata oraz odczucia, reakcje i zachowania jednostek. Archetypy nie są dostępne poznaniu bezpośrednio - ujawniają się poprzez treści symboliczne, powtarzające się w mitach, wierzeniach i wytworach różnych kultur oraz w snach i fantazjach jednostek. Jung przeinterpretował pojęcie libido, a mechanicyzmowi Freuda przeciwstawił teorię praw synchronicznych. Wg Junga najważniejszym procesem w życiu człowieka jest indywiduacja, czyli wykształcenie indywidualnego „ja”, prowadzące do osiągnięcia harmonii między świadomością i nieświadomością, która czyni osobę całością. Jung nie utworzył własnej szkoły psychoanalitycznej, jednak jego idee można odnaleźć w dorobku wielu psychologów; miały one, zwł. teoria archetypu, przemożny wpływ na inne nauki humanistyczne i społeczne, filozofię, teologię, antropologię kulturową, religioznawstwo i krytykę literacką (np. prace P. Evdokimova, K. Kerényi’ego, M. Eliadego). Jung uważany jest za prekursora światopoglądu New Age. Ci, którzy pozostali wierni ortodoksyjnej szkole freudowskiej, po śmierci Freuda rozwijali własne teorie na bazie teorii mistrza. Dochodząc często do odmiennych stanowisk tworzyli własne szkoły psychoanalizy. Główni kontynuatorzy psychoanalizy działający po śmierci Freuda to: S. Ferenczi, A. Freud, E. Jones, M. Klein, O. Rank, W. Reich oraz T. Reik. Wielu uczniów Freuda po II wojnie światowej wyemigrowało do USA, gdzie prowadzili dalszą działalność. Rank i Reich stworzyli własne odmiany psychoanalizy. Rank w wyjaśnianiu nerwic koncentrował się na traumie urodzeniowej. Wg Reicha zaburzenia nerwicowe oraz zaburzenia społeczne (nerwica kolektywna) są wywołane brakiem rozładowania energii seksualnej. Jako twórca koncepcji energii orgonicznej, podtrzymującej wszechświat w istnieniu, był prekursorem rewolucji seksualnej. Córka Freuda, A. Freud, kontynuując na emigracji w Anglii prace swego ojca, opisała mechanizmy obronne oraz rozwinęła teorię funkcji ego, stwierdzając, że pełni ono aktywną rolę w rozwiązywaniu konfliktów. Dalszy rozwój zainteresowań funkcjami ego doprowadził do przeformułowania rozumienia tego systemu i powstania psychologii ego (H. Hartmann, H. Kohut), której zwolennicy postawili tezę o autonomiczności tego systemu psychicznego względem id. Najbardziej radykalną odmianą tej szkoły jest teoria relacji z obiektem (R. Fairbrain, M. Klein, O. Kernberg), której zwolennicy odrzucają istnienie id, a źródeł konfliktów dopatrują się w ambiwalencji powstającej w relacjach z ważnymi osobami.

Rafał Bartczuk

<--Powrót do haseł