FREUD Zygmunt - neurolog, psychiatra, twórca teorii i metody psychoanalitycznej, ur. 6 V 1856 we Freibergu (obecnie Pribor), zm. 23 IX 1939 w Hampstead k. Londynu.

F. był synem pochodzącego z Galicji żydowskiego kupca Jakuba Freuda; w 1860 Freudowie zamieszkali w Wiedniu, gdzie F. w 1873, po maturze w Gimnazjum Komunalnym, rozpoczął studia na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Wiedeńskiego. W 1877 podjął pracę w laboratorium Instytutu Fizjologii u E. W. von Bruckego. W tym samym roku opublikował pierwszą pracę naukową: Uber den Ursprung der hinteren Nervenwurzeln im Rückenmark von Ammocotes (Petromyzon Planeri). W 1881 otrzymał tytuł doktora nauk medycznych, w 1882 został aspirantem w szpitalu Das Allgemeine Krankenhaus w Wiedniu. W Uniwersytecie Wiedeńskim zdobył kolejne stanowiska i stopnie naukowe: w 1883 został asystentem T. Meynerta w Instytucie Anatomii Mózgu, w 1885 - docentem prywatnym w dziedzinie neuropatologii, w 1902 prof. nadzwyczajnym, w 1920 prof. zwyczajnym neuropatologii. W latach 1885-1886 przebywał na stypendium w paryskiej klinice Salpetriere u J. M. Charcota, następnie studiował w Berlinie (pod kierunkiem A. Bagińskiego) oraz w Nancy (pod kierunkiem H. H. Bernheima). Po powrocie do Wiednia podjął pracę w Instytucie Kassowitza i otworzył praktykę prywatną.

Pierwsze publikacje F. z dziedziny psychologii nie znalazły uznania w wiedeńskim środowisku medycznym. W następnych latach opracował metodę swobodnych skojarzeń oraz podstawy psychoanalizy. W 1903 zainicjował działalność Wiedeńskiego Tow. Psychoanalitycznego, którego został prezesem, a od 1910 kierownikiem naukowym. W 1907 rozpoczął współpracę z C. G. Jungiem. W 1908 zorganizował I Międzynarodowy Kongres Psychoanalityczny w Salzburgu. W tym samym roku, razem z Jungiem i A. Adlerem, odbył rejs do USA, gdzie w Clark University otrzymał doktorat h.c. W latach 1910, 1911 i 1913 przewodniczył kongresom psychoanalitycznym. W 1911 zerwał współpracę z Adlerem, a w 1913 z Jungiem. Po dojściu Hitlera do władzy dzieła F. zostały w Berlinie publicznie spalone. F. założył i redagował pisma naukowe: "Jahrbuch für psychoanalytische und psychopathologische Forschungen", "Zentralblatt für Psychoanalyse" i "Imago". Był członkiem zagranicznym Royal Society w Londynie. Po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy wyemigrował do Londynu, gdzie podjął wykłady na Uniwersytecie Londyńskim.

F. był autorem licznych prac naukowych; pierwsze ważne jego prace były pisane z J. Breuerem: Uber den psychischen Mechanismus hysterischer Phänomene (1884) oraz Studien uber Hysterie (W 1895) - uważa się je za pierwsze ogłoszone drukiem świadectwa psychoanalitycznych zainteresowań F. Swoją teorię formułował F. w pracach Die Traumdeutung (Objaśnianie marzeń sennych) oraz Zur Psychopathologie des Alltagslebens (Psychopatologia życia codziennego). Podstawowy wykład psychoanalizy zawierają: Uber Psychoanalyse. Fünf Vorlesungen gehalten, zur 20jahrigen Grundungsfeier der Clark University in Worcester, Mass. (O psychoanalizie. Pięć odczytów wygłoszonych na uroczystość jubileuszu założenia Clark University); Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse (I-III; Wstęp do psychoanalizy) i Neue Folge der Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse ( Wykłady ze wstępu do psychoanalizy. Nowy cykl). Jedną z ważniejszych prac F. jest również Jenseits des Lustprinzips ().

Psychoanalityczną teorię religii i kultury F. rozwinął w: Totem und Tabu (Totem i tabu); Die Zukunft Einer Illusion (Przyszłość pewnego złudzenia, w: tenże, Kultura jako źródło cierpień); Das Unbehagen in der Kultur (Kultura jako źródło cierpień, w: tamże); Der Mann Moses und die monotheistische Religion (Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna). Napisał także autobiografię: Selbstdarstellung (Moje życie i psychoanaliza).

Początkowo F. interesował się zagadnieniami humanistycznymi, ale pod wpływem lektury dzieła J. W. Goethego O naturze zajął się medycyną. Podczas studiów i pracy u E. von Bruckego był pod wpływem darwinizmu i fizykalistów ze szkoły H. von Helmholtza, analizując budowę układu nerwowego. Podczas pobytu w Paryżu zetknął się z psychologią. W poszukiwaniu metody leczenia zaburzeń nerwicowych, wzorując się na J. M. Charcocie, stosował hipnozę. Po rozpoczęciu współpracy z J. Breuerem nauczył się od niego metody katartycznej; metoda ta, polegająca na wprowadzeniu pacjenta w sen hipnotyczny i spowodowaniu przypomnienia trudnych wydarzeń z przeszłości wraz z towarzyszącymi im emocjami, opierała się na założeniu, że przyczyną objawów neurotycznych są wyparte do nieświadomości wspomnienia przykrych wydarzeń, zwł. tych z okresu wczesnego dzieciństwa. Emocjonalne przeżycie na nowo tych wydarzeń miało powodować zniknięcie objawów patologicznych. F. obok hipnozy stosował również, przejętą od H. H. Bernhaima, sugestię. Po rozejściu się z Breuerem, F. opracował metodę swobodnych skojarzeń, która stała się podstawą psychoanalizy jako metody diagnozy i terapii zaburzeń psychicznych. Terapeuta pozwalał pacjentowi na odprężenie i prosił o wypowiadanie wszystkich treści, które pojawiały się w jego świadomości, następnie treści te poddawał analizie. Metoda ta opierała się na założeniu, że przyczyną nerwic są skonfliktowane i wyparte do nieświadomości pragnienia, zwł. natury seksualnej. Ujawnienie tych nieświadomych treści miało prowadzić do wyleczenia pacjenta. Metoda swobodnych skojarzeń doprowadziła F. do analizy snów, czynności pomyłkowych oraz zjawiska przeniesienia. Analiza ta stała się podstawą sformułowania psychoanalizy jako antropologicznej i psychologicznej koncepcji człowieka.

Nieświadomość to podstawowa kategoria we F. rozumieniu człowieka. Od ok. 1900 celem F. stało się nie tylko znalezienie skutecznej metody leczenia nerwic, lecz także przekształcenie psychologii w naukę przyrodniczą. Podstawą tego zamierzenia było przyjęcie założenia o istnieniu w człowieku sfery nieświadomości, która bezwzględnie determinuje wszelkie zjawiska psychiczne. F. uznał, że psychika ze swej istoty jest nieświadoma, świadomość zaś odgrywa rolę tylko służebną wobec determinującej ludzkie zachowanie gry nieświadomych popędów, mających podłoże biologiczne. F. przyjął, podobnie jak G. W. Leibniz, że przerwy w świadomych procesach psychicznych dowodzą istnienia nieświadomych stanów psychicznych. Porównując, za J. G. Fechnerem, psychikę człowieka do góry lodowej, której tylko niewielka część, wystająca ponad wodę, jest sferą świadomości, natomiast większa część, pod poziomem wody, jest domeną nieświadomości, F. nadał pojęciu nieświadomości własny sens. Procesy nieświadome są autonomiczne zarówno wobec świadomości, jak i wobec układu nerwowego, i posiadają wszystkie własności procesów świadomych (także intencjonalność) z wyjątkiem świadomości. Takie rozumienie nieświadomości uzasadniał na materiale objawów histerycznych, marzeń sennych i czynności pomyłkowych. Zauważył, że sens tych zjawisk jest przed podmiotem zakryty, z czego wyprowadził powyższe wnioski. Nieświadomości nie można poznać bezpośrednio, badanie jej dokonuje się poprzez interpretację ekspresji symbolicznej podmiotu. Aby poznać procesy nieświadome należy przyjąć, że to, co psychiczne, nie musi być w rzeczywistości takie, jakie się jawi podmiotowi. Poznanie treści nieświadomych jest możliwe przy zastosowaniu wobec własnej osoby takiego wnioskowania, jakie stosujemy chcąc poznać psychikę drugiego człowieka, tj. wnioskowania na podstawie dających się spostrzec ekspresji. F. wyróżnił 3 sfery psychiczne: świadomość, przedświadomość oraz nieświadomość. Treści nieświadome mogą zostać uświadomione jedynie częściowo, po pokonaniu tzw. oporu; mianem przedświadomych F. określił te treści, które są potencjalnie świadome; terminu "świadomy" używał jedynie w sposób opisowy.

Nieświadomość jest siedliskiem energii psychicznej o podłożu biologicznym, która ma swe źródło w instynktach. Energia ta, determinując ludzkie zachowanie, rządzi się mechanicystycznymi zasadami: zachowania energii oraz celowości. W swej pierwszej teorii instynktów F. wyróżnił 2 instynkty - samozachowawczy i seksualny (libido); pierwszy ma za cel podtrzymanie życia osobnika, drugi - zachowanie gatunku. Celem procesów zapoczątkowywanych przez instynkty jest rozładowanie napięcia wynikającego z braku ich zaspokojenia (zasada przyjemności). Służy temu proces pierwotny, polegający na powstawaniu pragnień i przedstawieniu ich spełnienia w sposób symboliczny (w postaci wyobrażeń, snów, czynności przypadkowych), zgodnie z zasadami przemieszczenia i emocyjnej zgodności. Pierwotnie energia psychiczna jest niezróżnicowana i wiąże się z tymi obiektami, które zaspokajają brak. Proces pierwotny nie zawsze zaspokaja potrzeby, pojawia się więc proces wtórny, charakteryzujący się logicznością, przyczynowością oraz zgodnością z wzorcami poprawności społecznej, powstrzymując redukcję napięcia do czasu odnalezienia odpowiedniego obiektu spełnienia (zasada rzeczywistości).

Po I wojnie światowej F. zmodyfikował swą pierwotną klasyfikację instynktów; wyróżnił 2 instynkty: instynkt życia - eros i instynkt śmierci - thanatos. Pierwszy jest pobudką dla aktywności konstruktywnych, drugi, wyrażając zawsze obecne pragnienie śmierci, stanowi pobudkę do aktywności destruktywnych dla podmiotu i innych ludzi. Życie ludzkie przebiega w ciągłym konflikcie między biologicznymi instynktami a wymaganiami środowiska fizycznego i społeczno-kulturowego. Jednostka broni się przed pragnieniami, które są nie do zaakceptowania ze względów kulturowych (zwł. moralnych). Najczęściej obrona ta ma postać wyparcia, czyli odrzucania i utrzymywania tych treści poza świadomością. Treści wyparte mają przemożny wpływ na ludzkie działanie - mogą wywoływać w umyśle wszystkie skutki, jakie wywołują idee (łącznie ze skutkami, które same z kolei mogą zostać uświadomione jako idee), nie stając się same świadomymi. Uświadamianiu tych idei przeciwstawia się opór, który można usunąć tylko za pomocą technik psychoanalitycznych. F. uważał, że istnieje wiele procesów obronnych opartych na wyparciu (np. konwersja, regresja, racjonalizacja, reak- cja upozorowana) bądź na innym przemieszczeniu energii psychicznej (np. projekcja, identyfikacja, przeniesienie, sublimacja). Większość tych procesów prowadzi do zaburzeń nerwicowych, jedynie sublimacja wiedzie do znalezienia jakiegoś celu zastępczego, zadowalającego i zarazem społecznie możliwego do przyjęcia.

Wg F. rozwój człowieka dokonuje się w uwarunkowanych genetycznie stadiach, wyznaczonych poprzez przemieszczanie się libido. Stadiom tym towarzyszą odpowiadające im konflikty między instynktownymi pragnieniami a wymogami kultury. Sposób, w jaki zostały rozwiązane, determinuje przyszły charakter człowieka. W fazie oralnej organem dostarczającym rozładowania napięcia seksualnego są usta, zaś konflikt spowodowany jest odstawieniem dziecka od piersi. W fazie analnej libido przemieszcza się w okolice odbytu, a przyczyną konfliktu są wymogi treningu czystości. W wieku ok. trzech lat pojawia zainteresowanie dla narządów płciowych, które jest kulturowo zakazane. Po tej fazie - fallicznej, następuje okres kompleksu Edypa i Elektry, po którym następuje okres latencji. Rozwinięcie się w okresie dojrzewania właściwej płciowości genitalnej prowadzi do konfliktów w obrębie społeczeństwa zabraniającego wczesnych stosunków płciowych.

Rafał Bartczuk

<--Powrót do haseł