FREGE Gottlob - matematyk, logik, filozof, ur. 8 XI 1848 w Wismarze (Meklemburgia), zm. 26 VII 1925 w Bad Kleinen k. Wismaru.

Studiował matematykę i filozofię w Jenie i Getyndze, gdzie w 1873 uzyskał doktorat; habilitował się w 1874 w Jenie, a w 1879 został tam prof. Pracował w intelektualnym odosobnieniu, dopiero pod koniec XIX w. nawiązał bliższe kontakty naukowe, m.in. Z. G. Peano, D. Hilbertem, E. Husserlem i B. Russellem (który upowszechnił jego koncepcję) oraz z L. Wittgensteinem. Pod wpływem F. znaleźli się m.in. R. Carnap i J. Łukasiewicz. Renesans myśli F. nastąpił po 1950.

Twórczość F. dotyczy zwł. logiki formalnej, podstaw matematyki, semantyki logicznej i filozofii, którym poświęcił Begriffsschrift, eine der arithmetischen nachgebildete Formelsprache des reinen Denkens; Die Grundlagen der Arithmetik; Grundgesetze der Arithmetik oraz artykuły (wyd. w: Funktion, Begriff, Bedeutung; Pisma semantyczne, Warszawa 1977).

F. zapoczątkował nowoczesną logikę formalną i dał jej konsekwentne semantyczno-filozoficzne podstawy. Zbudował (1879) pierwszy ścisły implikacyjno-negacyjny rachunek zdań oraz oparty na nim rachunek nazw (wprowadzając m.in. kwantyfikatory), a następnie (1893-1903) rachunek kwantyfikatorów z identycznością. Stworzył pierwszą ogólną semantykę logiczną systemów dedukcyjnych, wprowadzając rozróżnienie na język i metajęzyk, syntaktykę i semantykę. Odróżnił funkcję w sensie idealnego przedmiotu od funkcji jako wyrażenia i od przebiegu logicznej wartości funkcji. W zdaniu oddzielił niejednorodne składniki (funktor i jego argumenty, czyli asercję i treść) oraz oznaczenia wyrażeń od ich znaczenia (odszedł tu od genetycznego empiryzmu) i subiektywnego przedstawienia (o znaczenie nazwy należy pytać wyłącznie w kontekście zdania, a desygnatami zdań są wartości logiczne; denotacja). Zamiast nazw ogólnych wprowadził jednoargumentowe predykaty (za desygnat tak utworzonych funkcji uznał pojęcie). Przywrócił wartość koncepcji zdania analitycznego G. W. Leibniza oraz zapoczątkował teorię deskrypcji i podał reguły definiowania (definicje nie są swobodnymi konstrukcjami umysłu, lecz określeniami przedmiotów obiektywnie istniejących). W filozofii matematyki F. wystąpił przeciw empiryzmowi (naturalistów J. S. Milla), psychologizmowi (B. Erdmanna) oraz formalizmowi (Hilberta), pokazując, że prawa arytmetyki są zdaniami analitycznymi, dedukcyjnie otrzymanymi z praw logiki i odpowiednich definicji (logicyzm). Dał pierwszą realizację konsekwentnego logicyzmu. Kontynuując tradycję racjonalistyczną (Leibniza, I. Kanta i R. H. Lotzego), F. bronił pewności i obiektywności poznania, opierając epistemologię na filozofii języka. Stosując metodę analizy językowej, stał się prekursorem filozofii analitycznej. Podejmował też problemy ontologiczne (np. czy identyczność występuje między rzeczami, czy też między ich nazwami).

Stanisław Kamiński

<--Powrót do haseł