FRANCISZEK DE SILVESTRIS Z FERRARY (Ferrariensis) - filozof, teolog, jeden z klasycznych komentatorów św. Tomasza z Akwinu, reprezentatywny przedstawiciel tzw. drugiej scholastyki, ur. w 1474 w Ferrarze, zm. 19 IX 1528 w Rennes.

W wieku 14 lat wstąpił do zakonu dominikanów; po skończeniu studiów rozpoczął nauczanie filozofii i teologii, od 1498 w Mantova, gdzie był również spowiednikiem i kierownikiem duchowym mistyczki i stygmatyczki, późniejszej błogosławionej Osanny; jej biografia napisana przez F. pt. Beatae Osannae Mantuanae de tertio habitu ordinis fratrum praedicatorum vita stanowiła studium teologiczne na temat stygmatów i była jego pierwszą publikacją. Licencjat uzyskał F. w 1515 przed kapitułą w Neapolu, rok później został prof. teologii i członkiem Akademii Bolońskiej. Wykłady F. gromadziły licznych słuchaczy. Administrował zakonem pełniąc jednocześnie urzędy przeora konwentu w Ferrarze i Bolonii, potem jako wikariusz generalny prowincji lombardzkiej przebywał w Mediolanie, a następnie w Bolonii był przeorem i regensem studiów; od 1524 pełnił urząd wikariusza generalnego całego zakonu, a w 1525 został wybrany na generała zakonu. Podjęte przez F. jako generała zakonu działania przyczyniły się do reformy studiów, do odnowy formacji intelektualnej i wzmożenia obserwancji zakonnej dominikanów w całej ówczesnej Europie. Za jedno z najważniejszych rozporządzeń F. w sprawach organizacji studiów należy uznać dekret z 1527 dotyczący warunków uzyskiwania profesury, to jest tytułu Mistrza św. Teologii. Współcześni F. biografowie nie szczędzili mu słów uznania, wychwalając jego mądrość, roztropność i otwartość naukową. Leandro Alberti nazwał go "maximus sectator divi doctoris Thomae", podkreślając jego gruntowne wykształcenie w gr. i łac. oraz w muzyce, logice, filozofii i teologii" (Thomae de Aquino opera omnia); historyk generałów zakonu, D. A. Mortier, ujął osobowość czterdziestego generała dominikanów: "Wybitny teolog, zdolny administrator, niezwykły humanista, wrażliwy artysta, nade wszystko zaś znakomity kierownik duchowy" (Histoire des maitres generaux de l'Ordre des Freres Precheurs, V 261).

Najważniejsze dzieła F.: Annotationes in libros Posteriorum Aristotelis et sancti Thomae; Commentaria in libros quatuor Contra gentiles sancti Thomae de Aquino; Apologia de convenientia institutorum Romanae Ecclesiae cum evangelica libertate; Quaestiones in libros Physicorum; Quaestiones luculentissimae in octo libros physicorum Aristotelis; Quaestionum libri De anima quam subtilissime simul et preclarissime decisiones.

F. wraz z Kajetanem zaważyli na kształcie tomizmu jako systemu filozoficznego.

KONCEPCJA DUSZY. Interpretacja myśli Tomaszowej obu komentatorów niekiedy bywała jednak rozbieżna. Tak właśnie stało się w najbardziej dyskutowanej wówczas kwestii - nieśmiertelności indywidualnej duszy ludzkiej; kwestię tę F., wbrew Kajetanowi, rozstrzygnął w duchu filozofii Akwinaty, uznając równocześnie, że rozwiązanie to nie sprzeciwia się zasadom filozofii Arystotelesa. Istotę całej argumentacji sprowadził F. do operatio propria oraz do natury i pojmowania władz wewnętrznych duszy, to jest osądu myślowego, wyobraźni, reminiscencji, intelektu czynnego i intelektu możnościowego. W przeciwieństwie do Jana Dunsa Szkota i Tomasza de Vio przyjął F. rozróżnienie Tomaszowe, że ciało można ujmować jako instrument i narząd (instrumentum et organum) lub jako przedmiot (obiectum) i uznał, że w akcie intellekcji dusza współdziała z ciałem pojętym jako przedmiot (zespół wyobrażeń), a nie jako narząd czy instrument, co w konsekwencji pozwoliło mu stwierdzić, że dusza intelektualna posiada operatio propria i dzięki temu jest od ciała oddzielona i nieśmiertelna. Odnośnie natury i władz duszy intelektualnej F. najpierw przyjął za Arystotelesem, że dusza jest aktem i formą substancjalną ciała ludzkiego i że intelekt jest oddzielony (separatus), a następnie dowodził, że Arystoteles mówiąc o oddzielonym intelekcie miał na myśli całą sferę intelektualną duszy, czyli intelekt czynny i intelekt możnościowy. Jego zdaniem intelekt możnościowy (intellectus possibilis) należy do sfery intelektualnej i na płaszczyźnie intellekcji pełni podobną rolę, jaką spełnia materia pierwsza na płaszczyźnie bytów cielesnych, natomiast intelekt bierny (intellectus passivus), który w historii arystotelizmu wielokrotnie błędnie utożsamiano z intelektem możnościowym, stanowi, wg F., wprawdzie nieodzowną władzę warunkującą wszelkie, a więc i racjonalne poznanie człowieka, ale jest on tylko najwyższą władzą poznania zmysłowego, i dlatego jest zniszczalny. Intellectus passivus był dla F., podobnie jak dla Kajetana i dla Contariniego, tylko inną nazwą władzy osądu myślowego (virtus cogitativa), zw. też rozumem szczegółowym (ratio particularis). Virtus cogitativa czy intellectus passivus pozostają zatem zupełnie czymś różnym od intellectus possibilis, który dla F. jest "niezapisaną tablicą" lub też, jak wyjaśnia za św. Tomaszem: "intelekt możnościowy jest czystą możnością w płaszczyźnie inteligibiliów, podobnie jak materia pierwsza jest czystą możnością w płaszczyźnie bytów". (Commentaria in libris quatuor Contra gentiles s. Thomae de Aquino, II 82, 98). Takie pojmowanie intelektu możnościowego pozwoliło F. przyjąć tezę, że indywidualna dusza ludzka jest nieśmiertelna. W sformułowanym przez siebie określeniu osoby element pozytywny ostatecznie konstytuujący osobę dostrzega F. nie w "sposobie substancjalnym", jak u Kajetana, lecz w "jej istnieniu osobowym [in esse personali], podobnie jak punkt jest ostatecznym kresem i ostatecznym dopełnieniem linii skończonej" (tamże, IV 43).

Marian Ciszewski

<--Powrót do haseł