FICINO MARSILIO - filozof, twórca renesansowego neoplatonizmu, humanista, filolog, ur. 19 X 1433 w Figline (Valdarno) k. Florencji, zm. 1 X 1499 w Careggi (Florencja).

F. jest czołową postacią wł. humanizmu; dzięki jego przekładom filozoficznych tekstów starożytności oraz oryginalnej interpretacji przebiegu myśli filozoficznej platonizmu i neoplatonizmu uwydatnia się moment przejścia od fazy filologicznej do fazy filozoficznej humanizmu, podkreślający godność i centralne miejsce człowieka we wszechświecie oraz rewaloryzujący historię ludzkiej mądrości (catena aurea). F., wprowadzając platonizm w kulturę Zachodu, stał się prekursorem odnowy filozoficznej i nowożytnego myślenia.

W 1445 F. udał się do Florencji, aby zgodnie z wolą ojca przygotowywać się do zawodu medyka; przez 4 lata uczył się najpierw we Florencji, potem w Pizie, a w 1451 znowu we Florencji, gdzie studiował filozofię pod kierunkiem Nicolo di Jacopo Tignosi. Po krótkim pobycie w Bolonii, gdzie uzupełniał studia medyczne, F. wrócił do Florencji i tu w 1459 został przedstawiony Kosmie Medyceuszowi, u którego ojciec F. był nadwornym lekarzem. Kosma poprzez osobę F. dostrzegł możliwość zrealizowania swojego głębokiego, inspirowanego jeszcze w 1438 przez Gemistosa Plethona, marzenia o ufundowaniu we Florencji akademii, która krzewiłaby i rozwijała filozofię Platona w łac. christianitas tak, jak w starożytności czyniła to Akademia. F. natomiast znalazł w Kosmie mecenasa, dzięki któremu nie musiał już zajmować się nielubianą medycyną, lecz mógł bez reszty poświęcić się studiom humanistycznym i zgłębianiu tekstów Platona. Ponieważ zrozumienie dialogów platońskich wymagało dobrej znajomości gr., dlatego nowy etap w swoim życiu zaczął F. od pogłębienia znajomości tego języka pod kierunkiem platończyka Platiny.

W 1462 F. otrzymał od Kosmy posiadłość i willę Careggi we Florencji, którą zamierzał upodobnić do podateńskiej posiadłości Platona: pinie na Montevecchio miały grać rolę platanów w Gaju Akademosa, strumień Terzolle - rolę rzeki Kefizos, na ścianach sali, będącej miejscem zebrań, pojawiały się (podobnie jak w Akademii ateńskiej) stosowne maksymy: "A bono in bonum omnia dirigentur", ("Wszystko od dobra pochodzi i do dobra powraca"), "Fuge excessum, fuge negotia, laetus in praesens" ("Unikaj ekscesów, stroń od kłopotów, ciesz się chwilą obecną"), w sali znajdowało się też popiersie Platona, przed którym paliła się wieczna lampka. Podobnie jak Platon, F. udostępniał swój dom przyjaciołom, których zaczęto nazywać akademikami (Academici), a jego samego - princeps Academicorum, a od miejsca spotkań powstała nazwa - Academia Carregiana. W miarę rosnącej sławy F. obwołano go "drugim Platonem" (alter Plato), a tytuł akademika nadawany przez niego samego stał się zaszczytnym wyróżnieniem. W ten sposób zgromadził F. wokół siebie grono osób zw. Ficiniani i stworzył wspólnotę "braci w Platonie" (fratres in Platone), stanowiących "rodzinę platońską" (Platonica familia), której stał się "ojcem" (pater Platonicae familiae), wprowadzając zwyczaj wzajemnego pozdrawiania się formułą: salus in Platone ("bądź pozdrowiony w Platonie"). Warunkami przynależności do Akademii były: erudycja, przyjaźń z F. i nieskazitelność moralna.

Wśród "współfilozofów" i "braci w Platonie" byli nie tylko filozofowie, ale również poeci, retorzy, prawnicy, politycy, kapłani, lekarze, muzycy, co było w pełni świadomym zamierzeniem F., inspirującym do poszukiwań intelektualnych, w których elementy filozoficzne, teologiczne, medyczne, filologiczne, literackie, prawnicze i polityczne ściśle się przenikały, uwydatniając swoistą cechę kultury wł. Quattrocento. Spotkania w willi Careggi nie miały charakteru ściśle akademickiego, a samo miejsce nie było akademią w ścisłym tego słowa znaczeniu; było to raczej centrum życia kulturalnego, rodzaj swoistego "salonu intelektualnego", w którym wszyscy pozostawali w stałym kontakcie z F., zafascynowani zwł. niezwykłą jego osobowością; wielu z nich solidaryzowało się także z programem filozoficznym F., wyrażającym się również w takich hasłach, jak: prisca theologia, catena aurea, pia philosophia i docta religio. Działalność florenckiej Akademii koncentrowała się zasadniczo w trzech płaszczyznach: uczonych rozmowach, przekładach, recytacjach, swobodnych dyskusjach filozoficznych i literackich; do uroczystych sympozjów (erudycyjnych bankietów, których pierwowzór stanowiła Platońska Uczta), związanych z obchodzeniem rocznicy urodzin i śmierci Platona, ustalonym na dzień siódmego listopada; w działalności quasi-dydaktycznej, jak prywatne wykłady, kursy retoryki, tłumaczenia tekstów, próbne dysputy, mowy okolicznościowe.

Krystalizacja myśli filozoficznej F. dokonywała się najpierw pod wpływem apologetycznego pisma kard. Bessariona In calumniatorem Platonis libri IV (R 1469), które było znakomitym wprowadzeniem w świat myśli Platona, ukazanej jako wewnętrznie zgodnej z Arystotelesem i bliższej niż arystotelizm chrześcijaństwu. Następnie przez długi czas przechodził F. kryzys duchowy i wewnętrzną przemianę, kiedy to "z poganina staje się żołnierzem Chrystusa" - niszczy swój komentarz do De rerum natura Lukrecjusza, 18 XII 1473 przyjmuje święcenia kapłańskie, odtąd za swoje życiowe powołanie uznając apologię chrześcijaństwa, apologię - jego zdaniem - niezawodną, gdyż głęboko zakorzenioną w racjonalnej teologii Platona, której pryncypia nie mogą się nie zgadzać z prawdami głoszonymi przez chrześcijańskie objawienie; ta zgodność stanowi, zdaniem F., główny argument wykazujący wyższość chrześcijaństwa nad innymi religiami, czemu dał wyraz w swoim apologetycznym dziele De christiana religione (Fi 1474). Z poczuciem niezwykłego posłannictwa tworzył swoje dzieła, dokonywał przekładów i opatrywał je komentarzami. Jako tłumacz i komentator wielu dzieł filozofów gr. udostępnił Europie łac. prawie wszystkie dialogi Platona, których przekład ukończył w 1477 i opublikował we Florencji w 1484; komentarze do nich zajęły F. dalszych 20 lat pracy. Ponadto tłum. i komentował Enneady Plotyna oraz teksty Pseudo-Dionizego Areopagity, Porfiriusza, Proklosa, dzieła hermetyczne (Corpus hermeticum) i hymny orfickie (Orphica). Obok komentarza do Ennead Plotyna za największe swe osiągnięcie F. uznawał swoją programową "filozoficzno-religijną summę" - Theologia Platonica de immortalitate animarum (Fi 1482, P 1559), poświęconą obronie chrześcijańskiej nauki o nieśmiertelności duszy ludzkiej. Inne pisma filozoficzne F.: In Convivium Platonis de amore commentarium; De triplici vita (zawierające: De vita sana, De vita longa, De vita caelitus); Epistolae.

Dojrzałą twórczość filozoficzną F. przenikają 2 zasadnicze wątki. Pierwszym z nich jest związek religii z filozofią: F. był przekonany, że u zarania ludzkości religia i filozofia stanowiły organiczną jedność, a ich późniejsze rozdzielenie doprowadziło do upadku myśli filozoficznej oraz spłycenia religijności. Tradycja filozoficzna, która uważa mądrość za dar Boski i jedyny środek, dzięki któremu człowiek może się wznieść do Boga, łączy odwieczną mądrość (prisca theologia) Wschodu z mądrością Zachodu, jako jeden złoty łańcuch (catena aurea), którego ogniwami są: Pitgoras, Heraklit, Platon, Arystoteles, neoplatonicy z Plotynem na czele, Jamblich, Proklos, Dionizy, platonicy łac., jak Cycero, Augustyn, a także Awicebron, Alfarabi, Awicenna, ponadto Henryk z Gandawy, Szkot, aż po Kuzańczyka - tworząc w ten sposób związek "uczonej religii" i "pobożnej filozofii" (docta religio et pia philosophia). Ponieważ mądrość wschodnia jest przede wszystkim "teologią", Platon jest więc ogniwem łańcucha teologicznego, jest teologiem, i to w jego doktrynie F. jako człowiek wierzący poszukuje racjonalnych argumentów dla wzmocnienia własnej wiary; w rozprzestrzenianiu myśli Platona i Plotyna F. widział prawdziwą służbę dla Chrystusa i najlepszą obronę religii chrześcijańskiej (theologia platonica). Usiłując godzić myśl Platona z teologią chrześcijańską F. ukazywał w platonizmie różne aspekty pierwotnego Boskiego objawienia, zgodnego w swej istocie z objawieniem chrześcijańskim; owa zgodność była dla F. podstawowym argumentem za wyższością chrześcijaństwa nad innymi religiami. Tę swoistą teologię platońską, która będąc prawdziwą filozofią (pia philosophia) była zarazem uczoną religią (docta religio), przeciwstawiał naturalizmowi arystotelików ze szkoły padewskiej.

Drugi wątek twórczości F. to przekonanie, które zaczerpnął m.in. od Argyropulosa, Bessariona i Filelfa, o zgodności między filozofiami Platona i Arystotelesa - zgodności co do zasad, rozbieżność dotyczy bowiem jedynie słów. W tej kwestii F. całkowicie zgadzał się ze swym "bratem w Platonie" - G. Pico della Mirandola i uważał za konieczne pełne i uzasadnione przedstawienie tej zgodności (concordia), zdecydowanie sprzeciwiał się natomiast awerroistycznej i aleksandrystycznej interpretacji Arystotelesa. W rezultacie F. wraz ze swymi "braćmi w Platonie" z Akademii florenckiej zainicjował prąd filozoficzny, który dziś określa się mianem renesansowego platonizmu (neoplatonizmu), uznając go za bezpośrednią kontynuację platonizmu antycznego.

Marian Ciszewski

<--Powrót do haseł