FICHTE Johann Gottlieb - filozof, twórczy kontynuator myśli I. Kanta, reprezentant (z Kantem, Schellingiem i Heglem) tzw. klasycznej filozofii niem., ur. 19 V 1762 w Rammenau (Oberlausitz), zm. 29 I 1814 w Berlinie.

Po skończeniu szkoły w Meissen i w Pforta rozpoczął w 1780 studia teologiczne w Jenie i w Lipsku. Od 1784 był nauczycielem domowym w różnych miejscach Saksonii oraz w Zurychu. W 1790 powrócił do Lipska, utrzymując się nadal z lekcji prywatnych. Rozpoczął gruntowne studia nad filozofią I. Kanta, odwiedził go w Królewcu i przedłożył mu do oceny swą pierwszą pracę: Versuch einer Kritik aller Offenbarung. Rozprawa, powszechnie przypisywana Kantowi, została wydrukowana anonimowo w 1792. Gdy Kant sprostował pomyłkę, nazwisko F. stało się znane.

W 1794 został F. prof. w Jenie, jako następca K. Reinholda. W 1799, w wyniku oskarżenia o ateizm, musiał F. zrezygnować z tego stanowiska. Powodem wszczęcia sporu o ateizm była opublikowana w redagowanym przez F. oraz F. Niethammera "Philosophisches Journal" (8 (1798) z. 1) rozprawa jego ucznia, F. K. Forberga, pt: Uber die Entwicklung des Begriffs der Religion, do której F. dołączył w charakterze wstępu własny tekst Uber den Grund unseres Glaubens an eine gottliche Weltregierung.

Po wyjeździe do Berlina nawiązał kontakty z kręgiem romantyków, do którego należeli m.in. F. Schlegel, A. W. Schlegel, D. Veit, F. Schleiermacher; wygłaszał prywatne odczyty. Od 1805 był prof. w Erlangen, gdzie wykładał przez semestr. W 1806 prowadził wykłady w Królewcu. Zimą 1807/1808 ogłosił w Berlinie (okupowanym przez wojska napoleońskie) Reden an die deutsche Nation. Gdy w 1810 powstał Uniwersytet Berliński, F. został dziekanem wydziału filozoficznego, w 1811 - pierwszym wybranym rektorem uniwersytetu.

Najważniejsze dzieła F.: Uber den Begriff der Wissenschaftslehre oder der sogenannten Philosophie (O pojęciu teorii wiedzy, czyli tak zwanej filozofii, w: tenże, Teoria wiedzy. Wybór pism); Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre (Podstawy całkowitej teorii wiedzy, w: Teoria wiedzy, 75-365); Einige Vorlesungen uber die Bestimmung des Gelehrten; Grundriss des Eigentümlichen in der Wissenschaftslehre (Zarys swoistego stanowiska teorii wiedzy, w: Teoria wiedzy, 367-463); Grundlage des Naturrechts nach Prinzipien der Wissenschaftslehre; Erste und zweite Einleitung in die Wissenschaftslehre und Versuch einer neuen Darstellung der Wissenschaftslehre (Pierwsze wprowadzenie do teorii wiedzy, w: Teoria wiedzy, 467-499; Drugie wprowadzenie do teorii wiedzy dla czytelników, którzy mają już system filozoficzny, w: tamże, 500-569); Das System der Sittenlehre nach den Prinzipien der Wissenschaftslehre (Podstawy prawa naturalnego wedle zasad teorii wiedzy (frg), w: tenże, Zamknięte państwo handlowe i inne pisma); Die Bestimmung des Menschen (Powołanie człowieka); Der geschlossene Handelsstaat (Zamknięte państwo handlowe, w: Zamknięte państwo handlowe, 151-244); Sonnenklarer Bericht an das grossere Publikum uber das eigentliche Wesen der neuesten Philosophie; Darstellung der Wissenschaftslehre; Die Grundzuge des gegenwartigen Zeitalters, (Rysy zasadnicze epoki współczesnej (frg.), w: Zamknięte państwo handlowe); Die Anweisung zum seligen Leben; Reden an die deutsche Nation (Mowy do narodu niemieckiego (frg.), w: Zamknięte państwo handlowe, 273-316); Die Wissenschaftslehre in ihrem allgemeinen Umrisse.

TEORIA WIEDZY. Sformułowana przez F. teoria wiedzy była realizacją zadania, którego ważność uświadamiał już K. L. Reinhold, postulujący potrzebę przekształcenia krytyki kantowskiej w system. Sam F. pojmował własną filozofię jako konsekwentny krytycyzm. Sądził, że postępuje wg ducha filozofii Kanta, nie zaś wg litery jego tekstów. Główny mankament teorii Kanta upatrywał w punkcie wyjścia od empirycznych faktów świadomości, tj. od danych naoczności zmysłowej, ujętych w podmiotowe formy przestrzeni i czasu. Ten brak wynikał - wg F. - z zawężonej, czysto teoretycznej perspektywy, dlatego sam opowiadał się za podstawą faktów empirycznych, akcentującą "ja" praktyczne. Krytycyzm - wg F. - powinien stać się wiedzą o wiedzy, czyli systemem teorii wiedzy.

Podstawą systemu nie może więc być żaden fakt (Tatsache), lecz aktywność pierwotna (Tathandlung), wymóg praktyczny. Zdaniem F., istnieją 2 możliwe (przeciwstawne) stanowiska filozoficzne: dogmatyzm i idealizm. Zwolennicy dogmatyzmu objaśniają doświadczenie jako rezultat transcendentnej rzeczy w sobie (Ding an sich), która warunkuje przedstawienia (Vorstellungen) podmiotu, pozbawiając go tym samym wolności. Przedstawiciele idealizmu natomiast zaprzeczają istnieniu rzeczy niezależnemu od jaźni; przedstawienia tłumaczą jako rezultat inteligencji dysponującej wolnością. Nie można rozstrzygnąć sporu między tymi stanowiskami za pomocą rozważań czy dowodów teoretycznych. F. twierdził, że wybór między nimi jest rzeczą rozumu praktycznego (woli), ponieważ "to, jaką filozofię się wybiera, zależy od tego, jakim się jest człowiekiem". Sam opowiadał się za idealizmem, sytuował więc siebie nie w tradycji spinozjańskiej (poznanej w czasie studiów), lecz w tradycji Kanta, który - w ocenie F. - nie do końca był konsekwentnym idealistą krytycznym.

Wg F., niemożliwe jest wywiedzenie ducha z bytu nieduchowego, tj. przedmiotowego. Raczej to, co przedmiotowe, winno być wydedukowane z pierwotnej źródłowej aktywności. Najwyższą absolutną i bezwarunkową zasadą nie może być, jak u Reinholda "zasada świadomości", ponieważ nie wykracza ona poza obszar filozofii teoretycznej. Poszukiwana zasada musi stanowić podstawę całej filozofii, zarówno teoretycznej, jak i praktycznej. F. określał tę zasadę jako czynność pierwotną (Tathandlung), która nie pojawia się ani nie może pojawić się nawet wśród określeń empirycznych naszej świadomości, ale jest podstawą świadomości i czyni ją dopiero możliwą. Metodą stosowaną w teorii wiedzy jest metoda dialektyczna, która abstrahuje od wszelkiego doświadczenia oraz w twierdzeniu wyjściowym odkrywa tezę, przeciwstawia jej antytezę, by dokonać ich uzgodnienia w syntezie.

Teoria wiedzy składa się z trzech części: zasady teorii wiedzy, podstawy wiedzy teoretycznej, podstawy nauki o praktyczności.

Zasady teorii wiedzy. Obok absolutnie pierwszej i bezwarunkowej zasady (Tathandlung), stanowiącej podstawę świadomości, istnieją jeszcze dwie relatywnie bezwarunkowe zasady, z których jedna jest uwarunkowana co do treści, druga - co do formy; tak więc w całości są 3 najwyższe zasady, z których F. podjął się wyprowadzić cały system filozofii.

Pierwsza zasada (teza) wychodzi od logicznego prawa tożsamości: A jest A. Poprzez tę tezę nie orzeka się nic o treści A, ani o istnieniu A, tylko o koniecznej relacji między A a nim samym. Prawo tego związku znajduje się w "ja", które ustanawia siebie samo i odnosi się do siebie samego. Zdanie "ja = ja" oznacza to samo, co "ja jestem ja". Wszystkie fakty świadomości empirycznej mają podstawę własnego wyjaśnienia w tym istniejącym "ja", które musi być już ustanowione (założone) przed wszelkim ustanawianiem. Abstrahując od wszelkiej określonej treści, którą przedstawia "ja", uzyskujemy logiczną zasadę tożsamości. Abstrahując od określonego sądzenia, uzyskujemy kategorię realności.

Druga zasada (antyteza) wychodzi od twierdzenia: nie-ja nie jest = A. Co do formy jest to zdanie bezwarunkowe, rejestrujące, że działaniom "ja" coś się przeciwstawia. Co do treści, jest ono uwarunkowane (przez zasadę pierwszą) w tym sensie, że przeciwstawianie może dokonywać się tylko wobec czegoś, co już istnieje. Ponieważ pierwotnie ustanowione zostało tylko "ja", wobec niego zatem istnieje przeciwstawne "nie-ja". Druga zasada naczelna głosi więc, że absolutnemu "Ja" zostaje bezwzględnie przeciwstawione jakieś (równie absolutne) "nie-ja". Abstrahując od wszelkiej określonej treści, uzyskujemy logiczne prawo przeciwstawności A nie jest = nie-A. Abstrahując całkowicie od określonego sądzenia, uzyskujemy kategorię negacji. Jej specyficznym określeniem jest - w języku F. - pojęcie "biernego ulegania (Leiden), które stanowi absolutną negację "aktywności" (Tatigkeit), utożsamianej w pierwszej zasadzie z jedyną realnością.

Trzecia zasada (synteza) jest uwarunkowana co do formy (przez dwie poprzednie zasady), nieuwarunkowana zaś co do treści. Wychodzi od tego, że w "ja" również musi być "nie-ja". "Ja" i "nie-ja" przeciwstawiają się sobie bez niszczenia bądź znoszenia siebie, tzn. wzajemnie się ograniczają. Wynikająca stąd zasada brzmi: "»ja« przeciwstawia w »ja« ilościowo podzielnemu »ja« ilościowo podzielne »nie-ja«". W tym zdaniu są zawarte dwa inne: "»ja« ustanawia siebie samo jako ograniczane (określane) przez »nie-ja«" (to twierdzenie jest podstawą teoretycznej teorii wiedzy, która rozpatruje "ja" jako poznające); "»ja« ustanawia »nie-ja« jako ograniczane (określane) przez »ja«" (to twierdzenie stanowi podstawę praktycznej teorii wiedzy, która rozpatruje "ja" jako działające).

Zawarte w trzeciej zasadzie naczelnej prawo logiczne jest zasadą racji dostatecznej: A jest po części = nie-A, nie-A jest po części = A. Kategorią wynikającą z tej zasady jest kategoria ograniczenia (określenia). Synteza ustanowiona między przeciwstawnymi "ja" i "nie-ja" jest warunkiem wszelkich pozostałych syntez, które muszą być w niej zawarte i z niej rozwijać się zgodnie z triadycznym ruchem myślenia.

Podstawa wiedzy teoretycznej. By uzyskać podstawę wiedzy teoretycznej oraz wyjaśnić możliwość postępu dialektycznego poprzez tezę, antytezę i syntezę, wymagane jest, ażeby w najwyższej zasadzie wiedzy teoretycznej: "»ja« ustanawia siebie samo jako ograniczane (określane) przez »nie-ja«" zawierały się sprzeczności. Można je wykryć w analizie dwóch nowych twierdzeń, podporządkowanych tamtemu oraz przeciwstawnych sobie: "»ja« jest określane (bierne) przez »nie-ja« (aktywne)", "»ja« określa siebie samo, jest więc aktywne". Zawarta tu sprzeczność zagrażałaby jedności świadomości, gdyby nie została znaleziona nowa synteza obu przeciwstawnych zdań. Jej możliwość wynika stąd, że pojęcia "bierne uleganie" (Leiden) i "działanie" (Tatigkeit), uchwycone w kategoriach negacji i realności, w pojęciu podzielności mają ów trzeci moment, w którym może postępować ich uzgodnienie. Twierdzenia: "»ja« określa" i "»ja« jest określane" łączą się w nową jedność w zdaniu: "»ja« określa siebie częściowo i jest określane częściowo". To zdanie należy rozumieć następująco: "»ja« o tyle ustanawia negację w sobie, o ile ustanawia realność w »nie-ja« i realność ustanawia w sobie o tyle, o ile negację ustanawia w »nie-ja«". "Ja" i "nie-ja" są przez to wzajemnie określone.

Odnalezione pojęcie "wzajemnego określania się" (Wechselbestimmung) wskazuje tylko ilościową relację wymienności (Wechsel), nie przesądza natomiast o tym, któremu składnikowi relacji ("ja" czy "nie-ja") ma zostać przypisana aktywność (realność), a któremu bierność (negacja). W syntezie przyczynowej sprawczości (Wirksamkeit) następuje pierwsze bliższe określenie, że aktywność ma przysługiwać "nie-ja", bierne uleganie natomiast samemu "ja". W takim przypisaniu "ja" bezwiednie przenosi własną aktywność (realność) na "nie-ja", które miałoby być przyczyną pobudzeń w biernym "ja". Takie założenie przyjmują reprezentanci dogmatycznego realizmu, interpretujący treści poznawcze występujące w "ja" jako skutki oddziaływania zewnętrznych i niezależnych od świadomości rzeczy, tj. "nie- ja".

Jednakże w zdaniu: "»Ja« ustanawia siebie samo jako ograniczane (określane) przez »nie-ja«", zawiera się to, że przenoszenie aktywności na "nie-ja" jest własną aktywnością "ja". Rozwiązanie sprzeczności między "ja" określającym siebie a "ja" przez siebie określanym dokonuje się w drugiej formie relacji wzajemnego określania się, którą wyrażają synteza i pojęcie substancjalności. Aktywność "ja" wypełnia całą realność (totalność) - o tyle "ja" określające samo siebie jest substancją, absolutną pełnią aktywności i realności. Przy samookreślaniu siebie "ja" występuje niejako ze sfery totalności i umieszcza się w jakiejś określonej, cząstkowej sferze, w której występuje jako bierne, tj. określane. Bierność "ja" jest tu tylko wynikiem samoograniczenia, tj. zmniejszenia aktywności "ja" o taki ilościowy stopień, jaki zostaje wyłączony z zakresu pełnej totalności (realności). Relację "ja" określającego i "ja" określanego można opisać jako relację substancji do jej akcydensu. Nie ma w niej miejsca na żadną zależność od "nie-ja". Tu można wskazać fundament dogmatycznego idealizmu.

Zdaniem F., oba przeciwstawne ujęcia (realizm i idealizm) winny zostać zastąpione idealnym realizmem, uzgadniającym w syntezie wymogi obu stanowisk, przy jednoczesnym ograniczeniu ich roszczeń do absolutnego obowiązywania, ponieważ ani sama aktywność "ja" nie jest zasadą realności "nie-ja", ani sama aktywność "nie-ja" nie jest zasadą biernego ulegania w "ja". Taka możność syntezy rozwijana jest dzięki - oscylującej między przeciwieństwami - syntetycznej aktywności, zw. wytwórczą wyobraźnią (produktive Einbildungskraft). Można ją uznać za źródłową władzę transcendentalną ludzkiego rozumu, która pośredniczy między "ja" i "nie-ja", między aktywnością i biernym uleganiem, samookreślaniem się podmiotu a jego byciem określanym przez przedmiot, nieskończonością absolutnego "Ja" a skończonymi kształtami jego akcydensów i empirycznych określeń.

Po przedstawieniu pojęciowych dedukcji wyobraźni (systemu rozwijających się z siebie kategorii ontologicznych), F. podjął rekonstrukcję "pragmatycznej historii ludzkiego ducha" bądź opis rzeczywistych doświadczeń "ja" przedstawiającego (teoretycznego). Przez pierwsze - nieuświadomione jeszcze - samoograniczenie swobodnej aktywności "ja" powstają: wrażenie (Empfindung), które zjawia się jako spowodowane z zewnątrz poczucie własnej ograniczoności; ogląd (Anschauung), nieświadoma kontemplacja, która zatraca się w przedmiocie, gdy "ja" przeciwstawia siebie owemu "nie-ja"; obraz (Bild) - za pośrednictwem wytwórczej wyobraźni - tego, co oglądane w przestrzeni i czasie; rozsądek (Verstand) - zatrzymuje oscylujący ruch wytwórczej wyobraźni, przekształcając pierwotny ogląd w przedstawienie (Vorstellung), dopiero teraz wraz z kategoriami powstaje przedmiot (Objekt); refleksja rozsądku związana z przedmiotem, warunkowana przez siłę sądzenia (Urteilskraft), którą można określić jako zdolność swobodnej refleksji lub abstrakcji, albo też jako siłę zdolną do rozważenia danej treści bądź do abstrahowania od niej; poznanie rozumu (Vernunft), ogląd doskonałej spontaniczności "ja", czysta samoświadomość, rozpoznanie siebie jako podstawy wszelkiej wiedzy, to najwyższy stopień teorii (gdzie dokonuje się już przejście do części praktycznej). Poznawcza relacja "ja" i "nie-ja", tzn. podmiotu i przedmiotu, okazuje się wzajemnym oddziaływaniem "ja" z sobą samym. Jest to kres filozofii teoretycznej, która w ten sposób powraca do swej zasady naczelnej.

F. sądził, że w ten sposób objaśnił właściwy sens Kantowskiej transcendentalnej apercepcji, czyli jedność samoświadomości. Teoretyczna część teorii wiedzy stanowi odpowiednik Kantowskiej Krytyki czystego rozumu, podobnie jak praktyczna część teorii wiedzy nawiązuje do Krytyki rozumu praktycznego. F. zamierzał bardziej konsekwentnie niż Kant przeprowadzić tezę o prymacie rozumu praktycznego nad teoretycznym.

Podstawa nauki o praktyczności. W praktycznej części teorii wiedzy F. nawiązał do twierdzenia: "»ja« ustanawia »nie-ja« jako określane przez »ja«". To, że "ja" w ogóle może poznawać (być "ja" teoretycznym), jest możliwe tylko przy założeniu, że wobec dążącej w nieskończoność aktywności "ja" praktycznego zostanie ustanowiony zakłócający impuls (Anstoss) lub "nie-ja". "Ja" jest w ogóle zależne od nieokreślonego i nie dającego się określić "nie-ja", poprzez które staje się dopiero inteligencją. Bezwarunkowa powinność, ustanowiona w pojęciu obowiązku, zmusza "ja" do tego, by poznawało granicę ustanowioną przez "nie-ja" jako znikomą, oraz by ją zwalczało. Powinno być tak, by rozum, czyli "ja", zwyciężał nad nierozumnością, tj. nad "nie-ja", inaczej nad przyrodą. Tak więc istnieje przeciwieństwo między "Ja" absolutnym i "ja" inteligentnym, chociaż oba powinny być jednością. Ta sprzeczność może być zniesiona w procesie, w którym "ja" podejmuje się określania nieokreślonego "nie-ja", czyli realizowania wolności jako najwyższego powołania i zadania dla ludzkiego podmiotu. W zreflektowanej części teorii wiedzy rozum poznaje, że na płaszczyźnie teoretycznej "ja" i "nie-ja" nie mogą uzyskać zupełnego zjednoczenia. Również na płaszczyźnie praktycznej ów dysonans nie daje się całkowicie znieść, ponieważ osiągnięcie tego, co nieskończone, jest niemożliwe ze względu na opór stawiany przez zmysłowość oraz ze względu na niezbędność przedmiotu ("nie-ja"), bez którego ustałaby aktywność podmiotu ("ja").

Teoria wiedzy włącza więc 2 pojęcia "ja". Rozpoczyna od "ja" naoczności intelektualnej, kończy na "ja" jako idei. Pierwsze "ja" powstaje przez ogląd aktu jako aktu, jako działania w samym działaniu. Ten proces nazwał F. oglądem intelektualnym, którego możliwość nie może być dowiedziona ani objaśniona przez pojęcia; może on być tylko bezpośrednio odnaleziony i poznany. Ogląd intelektualny jest źródłem poznania filozoficznego, "bezpośrednią świadomością, »że« i »jak« działam, jest tym, przez co wiem coś, ponieważ ja to coś czynię". "Ja" jako idea jest bytem rozumowym, który przezwyciężył "nie-ja" i dlatego oznacza zadanie (powołanie moralne), które nigdy nie będzie urzeczywistnione. Można jedynie przyjmować nieskończone przybliżanie się do owego celu.

Popularnym przedstawieniem F. idealizmu etycznego - w jego przeciwieństwie do determinizmu i naturalizmu - jest Die Bestimmung des Menschen.

Honorata Jakuszko

<--Powrót do haseł