FAŁSZ (łac. falsum, falsitas) - niezgodność między intelektem twórczym i jego przedmiotem (przeciwieństwo prawdziwości); wyróżnia się: 1) f. logiczny, czyli poznawczy. Jest to właściwość zdania lub sądu, gdy jego treść nie zgadza się ze stanem rzeczy, do którego się odnosi; 2) f. metafizyczny, czyli ontyczny. Oznacza właściwość rzeczy jako niezgodną ze swą ideą, a więc intelektem, od którego w danym aspekcie duchowym pochodzi; 3) f. etyczny, czyli moralny. Jest to właściwość zewnętrznego zachowania się człowieka, gdy jest niezgodne z jego wewnętrznym stanem, jak np. kłamstwo, czyli mówienie czegoś niezgodnego z przekonaniem.

Sam przez się f. nie jest błędem poznawczym, jest nim dopiero wzięcie f. za prawdę. F. nie zachodzi w stosunku do intelektu absolutnego (bo każdy byt jest zgodny z umysłem Absolutu), lecz tylko odnośnie do intelektu twórcy przygodnego; dlatego w rzeczach naturalnych nie ma f. ontycznego (tylko potocznie przyjęło się nazywać fałszywym przedmiot myląco podobny do ludzkiej idei innego przedmiotu, jak np. fałszywy kamień szlachetny), a twory kulturowe są fałszywe ontycznie tylko wówczas, jeśli nie zgadzają się z prawidłami lub kryteriami danego typu twórczości (przenośnie f. nazywa się coś, co jest fałszerstwem, a więc gdy nie pochodzi od domniemanego intelektu, jak np. falsyfikat obrazu J. Matejki).

Stanisław Kamiński

<--Powrót do haseł