EURYPIDES - tragediopisarz gr., ostatni z trzech (po Ajschylosie i Sofoklesie) wielkich tragików starożytności, ur. w 480 lub ok. 485 przed Chr. na Salaminie, zm. w 406 przed Chr. w Macedonii.

E. tworzył w czasie naznaczonym długotrwałą i wyniszczającą wojną peloponeską, kiedy kulturę gr. cechowały chaos, sceptycyzm i antyideowość. Był to okres tzw. oświecenia gr., w którym do głosu doszła "młoda inteligencja", hołdująca ideom sofistów lub Sokratesa. Pomimo iż dzieła E. znane były w całej Grecji i Macedonii, czuł się on nierozumiany i odrzucony, bywał przedmiotem drwin komediopisarzy (Arystofanes); za życia czterokrotnie otrzymał pierwszą nagrodę w ramach konkursów tragicznych.

Liczbę utworów napisanych przez E. szacuje się na ok. 74-92. W całości zachowało się 17 tragedii i jeden dramat satyrowy pt. Cyklop, a także ok. 1000 frg. z innych dzieł E. Tragedie o ustalonej dacie powstania to: Alkestis (438), Medea (431), Hipolit uwieńczony (428), Trojanki (415), Helena (412), Orestes (408). Utwory o niepewnych datach: Andromacha, Heraklidzi, Hekabe, Błagalnice, Elektra, Herakles szalejący, Ifigenia w Taurydzie, Ion, Fenicjanki.

E., podobnie jak inni tragicy, wykorzystywał w swoich utworach wątki mityczne, większość z nich jednak twórczo reinterpretował, w różnym stopniu wykorzystując wyniki zreflektowanej obserwacji współczesności. Tragedie E. pisane do ok. 420 przed Chr. charakteryzują się psychologicznym ujęciem przedstawianych postaci, analizą motywów ich działania, ukazywaniem w człowieku (zwł. w postaciach kobiecych) sprzecznych namiętności. Drugą grupę stanowią utwory z okresu wojny peloponeskiej, w których E. nawiązuje do aktualnej sytuacji politycznej Aten. Utwory zaliczane do trzeciej grupy najwyraźniej charakteryzują twórczość E. w interpretacji, jaka znana jest współcześnie. Cechuje je: skomplikowana intryga, element sensacyjności, dojrzałość i realizm w tworzeniu portretów psychologicznych bohaterów, przełamywanie jednolitości formalnej, wzbogacenie płaszczyzny widowiskowej utworu kosztem tzw. idei. E. przetrwał do naszych czasów głównie jako twórca wyrazistych portretów kobiecych, jako analityk psychiki ludzkiej, a także jako prześmiewca i buntownik wobec zastanych norm moralnych i zasad religijnych.

E. nie identyfikował się z żadną ze szkół filozoficznych, jednak w jego twórczości widoczny jest duży ładunek filozofii. E. podzielał intelektualny sceptycyzm swoich czasów, podważał dogmaty przeszłości, zwł. religijne i moralne, stąd cechą specyficzną jego dzieł jest antytradycjonalizm; jako antytradycjonalista, dążył do badania i opisania faktów - rzadziej do osądzania - ze względu na ich własne cechy, nie zaś ze względu na tradycyjne wartości i kryteria. Czerpiąc z koncepcji demokratycznego odłamu sofistów, E. uważał, że o wartości człowieka decyduje dobro moralne, które on czyni, nie zaś różnice polityczne, ekonomiczne czy społeczne.

E. interesował się rozwojem kultury, wynikami badań m.in. jońskich filozofów przyrody, zwł. Anaksagorasa, zmierzających do wyjaśnienia rozwoju porządku świata, od stanu prymitywnego do powstania ludzkiej cywilizacji. Wiele wątków religijnych zaczerpnął E. z koncepcji Prodikosa, wg którego starożytni uznali elementy przyrody za bóstwa, gdyż wpływały one na ich codzienne życie. W procesie rozwoju religijności za bogów uznano - wg Prodikosa - ludzi, którzy wynaleźli sztuki użyteczne (euhemeryzm). Kult rolnictwa był przyczyną antropomorfizacji i deifikacji chleba i wina, czyli Demeter i Dionizosa (Bachantki). Anaksagoras i jego następcy interpretowali Zeusa, tradycyjne greckie bóstwo, jako rozum (nous) lub jako jeden z pierwiastków - eter, Atenę jako sprawność, sztukę (techne) itp. Takie rozumienie bliskie było krytycznie patrzącemu na świat filozofowi i E. nierzadko zamieszczał w wypowiedziach bohaterów swoich sztuk tezy o ubóstwianym człowieku, który dzięki swej mądrości zasłużył na społeczną wdzięczność, a nawet cześć, o człowieku, który narzucił moralność innym ludziom.

E. był zwolennikiem naturalizmu, zgodnie z którym za naczelne zasady etyki i teologii uznawane są prawa przyrody. Podobnie jak stoicy, E. za kluczową uważał opatrznościową organizację świata. Dokonuje się ona w naturze pojętej jako racjonalna siła, rodzajowo podobna do ludzkiej działalności racjonalnej. Mądrość człowieka polega na umiejętności dostosowania się do tego, co nieuniknione w świecie. Naturalizm w wyjaśnianiu świata zapoczątkowany przez Ksenofanesa, Heraklita, a kontynuowany w V w. przez Anaksagorasa i Empedoklesa, był także dla E. sposobem patrzenia na świat. Pogląd ten był wyrazem tęsknoty do - mniej prymitywnej niż gr. - religii naturalnej, co znalazło wyraz w jego twórczości dramatycznej.

Anna Kawalec

<--Powrót do haseł