ENGELS FRYDERYK - filozof, działacz polityczny, współtwórca marksizmu, ur. 28 XI 1820 w Barmen (Westfalia), zm. 5 VIII 1895 w Londynie.

Urodził się w rodzinie przemysłowców niem.; mając 18 lat wyjechał do Bremy, gdzie rozpoczął praktykę kupiecką i związał się z radykalną grupą literacką Wolne Niemcy. Od 1839 publikował w Hamburgu i Stuttgarcie artykuły, w których krytykował stosunki społeczne panujące w przemyśle. W wyniku kryzysu religijnego odrzucił chrześcijaństwo i stał się ateistą. W 1841, podczas służby wojskowej w Berlinie, nawiązał kontakt z grupą radykalnych filozofów reprezentujących tzw. lewicę heglowską. W 1842 wyjechał do Manchesteru, gdzie zapoznał się z ideami utopijnego komunizmu głoszonego przez R. Owena. W Kolonii poznał K. Marksa. W Manchesterze, prowadząc działalność kupiecką, studiował równocześnie kwestie ekonomiczne i polityczne. W 1844 w Paryżu nawiązał współpracę z Marksem. W 1845 wrócił do Niemiec, gdzie zajął się działalnością polityczną, m.in. w niem. Związku Sprawiedliwych, który wraz z Marksem przekształcił w Związek Komunistów i na potrzeby którego w 1848 opracowali Manifest partii komunistycznej (Manifest der kommunistische Partei) - podstawowy tekst naukowego socjalizmu. Po klęsce rewolucji 1848, E. na stałe przeniósł się do Anglii. W latach 1850-1870 mieszkał w Manchesterze; pracując w firmie ojca, finansowo wspierał przebywającego w Londynie Marksa. Od 1870 mieszkał w Londynie, gdzie prowadził działalność pisarską i polityczną (jako członek Rady Generalnej Międzynarodówki). Po śmierci Marksa (1883) zajmował się red. i wydawaniem jego rpsów, m.in. t. II i III Kapitału.

Wspólnie z Marksem napisał także: Die heilige Familie oder Kritik der kritischen Kritik (Święta rodzina, czyli krytyka krytycznej krytyki), oraz Die Deutsche Ideologie (Ideologia niemiecka). Do najważniejszych samodzielnych prac E. należą: Umrisse zu einer Kritik der Nationaloekonomie (Zarys krytyki ekonomii politycznej); Die Lage der arbeitenden Klasse in England (Położenie klasy robotniczej w Anglii); Herr Eugen Duhrings Umwalzung der Wissenschaft. "Anti-Duhring" (Anty-Duhring. Pan Eugeniusz Dühring dokonuje przewrotu w nauce); Die Entwicklung des Sozialismus von der Utopie zu Wissenschaft (Rozwój socjalizmu od utopii do nauki); Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats (Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa); Ludwig Feuerbach und der Ausgang der klassischen deutschen Philosophie (Ludwig Feuerbach i zmierzch klasycznej filozofii niemieckiej).

Za główne zagadnienie filozofii uznawał E. problem stosunku myśli do bytu. Wskazywał, że sposób, w jaki poszczególne nurty filozoficzne rozstrzygają ten problem, prowadzi do dychotomii: wszystkie koncepcje filozoficzne okazują się bądź materialistyczne, bądź idealistyczne. Za idealistyczne E. uważał te nurty, które utrzymują, że duch jest wcześniejszy od przyrody - bez względu na to, czy duch rozumiany jest jako Bóg-Stworzyciel czy też jako idea (tak jak w filozofii Hegla). Filozofie materialistyczne natomiast akcentują pogląd, że przyroda jest pierwotna względem ducha. Przeciwieństwo między tymi nurtami widać zwł. w sporze o powstanie i naturę świata. E. opowiedział się po stronie materializmu, wskazując jednak, że materializm nie stanowi jednorodnego nurtu. Odrzucał materializm mechanistyczny, dominujący w filozofii europejskiej od czasów Oświecenia. Materializm Feuerbacha także uważał za niewłaściwy. Twierdził, że naturę rzeczywistości poprawnie ujmuje jedynie materializm dialektyczny, który opiera się na przekonaniu, że opozycja materii i ducha nie jest opozycją dwóch różnych substancji. Świadomość to tylko proces zachodzący w szczególnych obiektach materialnych, jakimi są ludzkie ciała.

Filozofia, wg E., to wiedza o najogólniejszych prawach rządzących światem; w celu ich odkrycia powinna posługiwać się metodą empiryczną i wykorzystywać materiał badawczy nauk szczegółowych. Jednak, podobnie jak inne systemy filozoficzne tego okresu, koncepcja E. opierała się na ukrytym założeniu metafizycznym - uznawała materię za jedynie istniejący rodzaj bytu. Przyjęte a priori stanowisko zakładało ponadto, że ruch (rozumiany jako wszelkiego rodzaju zmiana) stanowi atrybut materii - sposób jej istnienia tak samo trwały i niezniszczalny, jak sama materia. Założenia te doprowadziły E. do poglądu o nieskończoności wszechświata - czasowej i przestrzennej. Powszechna zmienność panująca we wszechświecie wskazywała jednak, że ludzkość (podobnie jak ziemia i cały system słoneczny) skazana jest na zagładę. Uznanie natomiast za niezmienne praw rozwoju materii kazało E. przypuszczać, że życie i świadomość pojawią się w innym miejscu wszechświata.

Aby wyjaśnić powstanie i rozwój świata, E. posługiwał się ewolucyjną teorią przyrody. Tworzyła ona podstawę myślenia dialektycznego: każda forma bytu przechodzi w inną i tylko wszechświat jako całość nie podlega temu powszechnemu prawu. Naturę zmieniającego się nieustannie i powiązanego różnorodnymi relacjami świata przyrody wyjaśniać miały sformułowane przez E. prawa dialektyki. Najważniejsze z nich jest prawo przechodzenia ilości w jakość: pomimo obserwowanej ciągłości procesu zmian, wskazującej na istnienie łagodnych przejść między różnymi formami bytu, ostatecznie, w wyniku stopniowego nagromadzenia zmian ilościowych, dokonuje się zasadnicza przemiana, której rezultatem jest wytworzenie nowych jakości. Za główny skutek zachodzących w przyrodzie zmian ilościowych prawo to uznaje powstanie nowych jakościowo form bytu. Kolejne prawo dialektyki wskazuje, że zasadniczą cechą świata przyrody jest wewnętrzna sprzeczność. Wszystko, co istnieje, ma stronę negatywną i pozytywną, dlatego walka między tym, co postępowe, a tym, co się przeżywa, stanowi siłę napędową nieustannego rozwoju. Zmiany są typowym skutkiem twórczego ścierania się tkwiących w przyrodzie przeciwieństw. Z kolei "prawo negacji negacji" opisuje etapy rozwoju świata przyrody: każda istniejąca w przyrodzie struktura wyłania z siebie strukturę, będącą jej negacją. Nowa struktura także ulega negacji, dając początek układowi, będącemu powtórzeniem struktury wyjściowej, ale na wyższym poziomie (np. roślina rozwija się z ziarna, którego jest negacją, jednak gdy dojrzeje, sama wyda wiele ziaren). Zgodnie z dialektycznym traktowaniem przyrody, rozwój nie jest więc powtarzaniem tego, co było wcześniej, lecz stopniowym wznoszeniem się od niższych, ku wyższym szczeblom rozwoju. Jego obrazu nie stanowi ruch kołowy, ale spirala. Prawa dialektyki mają uzasadnić twierdzenie, że materia nieorganiczna samoistnie przekształciła się w organiczną, ta zaś wytworzyła w sobie życie psychiczne i myślenie, co w efekcie sprawiło powstanie człowieka. Człowiek stanowi jedynie rezultat ewolucji przyrody. Istnieje jednak zasadnicza różnica między człowiekiem a innymi gatunkami przyrodniczymi. Pragnienie panowania nad światem sprawia, że ludzie aktywnie przekształcają przyrodę, natomiast zwierzęta zdolne są jedynie do pasywnego z niej korzystania. Wszystko, czym człowiek różni się od świata przyrody, jest skutkiem ludzkiej pracy. To praca i mowa przekształciły mózg małpy w mózg człowieka. E. nie uważał wolności za własność charakteryzującą byt ludzki. Sądził, że człowiek w swoich działaniach zawsze zdeterminowany jest przez prawa rządzące przyrodą. Może jedynie, poprzez poznanie jej praw, skuteczniej kierować swoim życiem. Taka koncepcja człowieka zdecydowała o sposobie, w jaki E. pojmował prawdę i wolność. Za kryterium prawdy uznał skuteczność praktycznych działań człowieka. Nawiązując zaś do myśli Hegla, wolność rozumiał jako uświadomioną konieczność.

W odróżnieniu od teoretycznego podejścia Marksa, poglądy ekonomiczne E., zwł. zainteresowanie kwestiami społecznymi i politycznymi, były wynikiem jego bezpośredniego kontaktu z przemysłem i handlem. Rozpoczynał jako zwolennik idei demokratyczno-liberalnych. W młodości pociągał go zwł. radykalizm młodoheglowski; pierwsze rozprawy, krytykujące filozofię Schellinga, pisał w stylu typowym dla lewicy heglowskiej. Ok. 1842 zmienił swoje poglądy i zaczął uważać się za komunistę. Twierdził, że komunizm stanowi naturalny wynik ewolucji niem. kultury filozoficznej. Już w swoim młodzieńczym Zarysie krytyki ekonomii politycznej wskazywał na sprzeczności gospodarki kapitalistycznej, które nieuchronnie prowadzą do kryzysów społecznych, wyzysku i nędzy. Jedyną drogą do ich uniknięcia mogło być zniesienie własności prywatnej. W pracy Położenie klasy robotniczej w Anglii zawarł przekonanie, że tragiczna sytuacja wyzyskiwanych robotników doprowadzić musi do rewolucyjnego przewrotu. Przewrót ten stanie się wojną biednych przeciw bogatym; wskazywał, że inne rozwiązanie kwestii ekonomicznych nie jest możliwe, ponieważ wyzysk robotników przez burżuazję jest nieuchronnym następstwem panujących w kapitalistycznej gospodarce zasad bezlitosnej konkurencji. Wynikiem tego społecznego przewrotu miało być bezklasowe społeczeństwo komunistyczne. Aktywność robotników jako twórców rewolucji musi zakończyć się sukcesem, gdyż ich działanie zgodne jest z naturalną tendencją dziejów. Poglądy ekonomiczno-społeczne E. znalazły się w teorii materializmu historycznego, ujmującego dzieje ludzkie jako proces, którego skutkiem były wszystkie istotne wydarzenia historyczne. Przyczyn zachodzących zmian upatrywał w rozwoju ekonomicznym społeczeństwa. Zmiany sposobu produkcji i podziału dóbr prowadziły do powstania antagonistycznych klas społecznych. Kierując się własnym interesem, klasy te zwalczały się nawzajem. Prawa materializmu historycznego nie są jednak zupełnie precyzyjne, dlatego przebiegu ludzkiej historii nie można jednoznacznie wyjaśnić poprzez fakty ekonomiczne i społeczne. Sytuacja społeczno-ekonomiczna stanowi jedynie podstawę tych zjawisk.

Robert T. Ptaszek

<--Powrót do haseł