ENCYKLOPEDYŚCI - grono franc. filozofów i pisarzy, współtwórców największego przedsięwzięcia literackiego i filozoficznego epoki Oświecenia - Wielkiej Encyklopedii Francuskiej (1751-1772), za pomocą której propagowano idee oświeceniowe.

Do zespołu e., na którego czele stał D. Diderot, należeli (w różnych okresach) m.in.: J. d'Alembert, G. L. Buffon, E. B. Condillac, M. J. A. Condorcet, P. H. Holbach, Ch. L. Montesquieu, A. Necker, F. Quesnay, J. J. Rousseau, A. R. J. Turgot, Voltaire. Myśliciele ci nie tworzyli jednej szkoły filozoficznej, łączyły ich natomiast wspólne przekonania, stanowiące podstawę ideologii Oświecenia: swoiście pojęty racjonalizm i empiryzm, w ramach których propagowano paradygmat poznania naukowego i filozoficznego. Z filozoficznego punktu widzenia e. należeli do postkartezjanizmu w nurcie rozwijanym przez empiryków bryt. (zwł. przez J. Locke'a), natomiast idea encyklopedii jako narzędzia przemiany cywilizacji zaczerpnięta została z Instauratio magna F. Bacona. Dla nauk szczegółowych wzorem była fizyka I. Newtona, natomiast filozofia zorientowana była na materializm i sensualizm. Wąskie pojęcie racjonalności i doświadczenia pozwalało na utworzenie wizji świata jako czysto materialnego i pozbawionego przyczyny celowej. Bóg jawił się nie jako Stwórca bytu, ale jako architekt (deizm). Człowiek postrzegany był tylko w wymiarach cielesno-zmysłowych, bez odniesienia do substancji i ducha. Deizm prowadził do agnostycyzmu i ateizmu, a miejsce Boga zajął kult człowieka i natury. Oparta na takich podstawach ideologia oświeceniowa pozwalała e. uderzać w tradycję polityczną (społeczeństwo jest wynikiem umowy, a nie naturalnej potrzeby zrzeszania się), religijną (odrzucenie porządku nadprzyrodzonego, atak zwł. na chrześcijaństwo), etyczną (propagowanie hedonizmu i libertynizmu) i filozoficzną (odrzucenie metafizyki). Hasło praw człowieka, pozbawione odniesienia do ontycznej struktury ludzkiej, stało się narzędziem walki politycznej. W efekcie negowano nie tylko ustrój polityczny, ale całą cywilizację klasyczną, opartą instytucjonalnie na monarchii i Kościele katolickim. Pod wpływem Wielkiej Encyklopedii Francuskiej rozpoczął się proces sekularyzacji kultury zachodniej.

Paradygmat poznania naukowego i filozoficznego promowany przez e. ulegał zmianom, natomiast trwała okazała się ideologia, zwł. w jej negatywnym nastawieniu do tradycyjnych wartości kultury zachodniej.

Piotr Jaroszyński

<--Powrót do haseł