DIDEROT Denis - filozof, poeta, pisarz, teoretyk sztuki i literatury, współtwórca Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, ur. 5 X 1713 w Langres, zm. 31 VII 1784 w Paryżu.

D. kształcił się w Paryżu w College de Louis-le-Grand i College d'Harcourt. Po ukończeniu szkół pisał artykuły do dzienników, udzielał lekcji matematyki, tłumaczył z ang. Przełomowe znaczenie w życiu D. odegrało objęcie funkcji głównego red. tłumaczenia z ang. na franc. Cyclopaedia Chambersa. Przedsięwzięcie to przerodziło się w inicjatywę opracowania samodzielnego słownika nauk i sztuk - Dictionnaire des sciences et des arts - mającego stanowić kompendium wiedzy oświeceniowej. Zamiast słownika powstała w końcu monumentalna encyklopedia.

D. pisał sztuki teatralne i uprawiał krytykę literacką. Na uwagę zasługuje powieść filozoficzna D. - Kubuś Fatalista i jego Pan - która podejmuje zagadnienia filozoficzne, zwł. kwestię wolności i determinizmu. Po zakończeniu prac nad encyklopedią D. sprzedał swoją bibliotekę carycy Katarzynie II, od której otrzymał stałą rentę; udał się na dwór do Petersburga, gdzie opracował liberalny projekt reformy szkolnictwa. D. zmarł w Paryżu i pochowany został w kościele św. Rocha.

D. nie był twórcą zwartego systemu filozoficznego; głosił materialistyczną, monistyczną i hylozoistyczną wizję natury; twierdził, że istnieje tylko materia, a sensytywność jest jej powszechną własnością; nie ma linii demarkacyjnej, która oddzielałaby życie roślinne od życia zwierzęcego, materię ożywioną od nieożywionej, a także, która dzieliłaby świat zwierzęcy od myślącego człowieka. Był zwolennikiem teorii ewolucjonizmu i epigenezy; różne formy życia pojawiają się na drodze procesów naturalnych, które trwać mogą miliony lat; gatunki, nawet najbardziej rozwinięte, powstają przypadkowo, bez udziału sił nadprzyrodzonych.

Człowiek, wg D., nie różni się istotnie od zwierząt. Indywiduum to tylko kolonia komórek i organów, przypominających rozbudowanego polipa. W człowieku nie ma dualizmu: ciało - duch, jest natomiast napięcie pól: centralnego systemu nerwowego (zogniskowanego w mózgu) i systemu sympatycznego (diafragma). Wolność jest pozorna, ponieważ działanie ludzkie jest uwarunkowane szeregiem przyczyn, w których nie ma miejsca na wolność. Najważniejszym przeżyciem dla człowieka są uczucia i namiętności ("les passions"), do których należy wprowadzać ład.

D. stworzył własną etykę, zakładającą relatywizm, determinizm i utylitaryzm. Moralność pozbawiona wolności nie zostawia miejsca ani na cnoty, ani na wady, ani na osobistą odpowiedzialność. Naczelnym zadaniem społecznym staje się modyfikowanie ludzi za pomocą kary, nagrody, przykładu, rozmowy i edukacji; są to sposoby zmiany ludzi i społeczeństw przez tzw. warunkowanie. Sprawiedliwość opiera się na możliwości realizowania ludzkich potrzeb naturalnych. Ostateczną podstawą moralności ma być, wg D., miłość do człowieka i interes ludzkości.

Poglądy D. torowały drogę materializmowi i pozytywizmowi, upowszechniane były zwł. przez Encyklopedię, do której pisał wiele kluczowych haseł.

Piotr Jaroszyński

<--Powrót do haseł