DEONTYCZNA LOGIKA (gr. deon - trzeba, powinno się) - formalne teorie funktorów powinnościowych, takich jak: "obowiązkowe", "zabronione", "dozwolone".

Sylogizmami zdań praktycznych typu powinnościowego zajmował się już Arystoteles; później wielokrotnie próbowano logicznie scharakteryzować normy lub ich uzasadnienia, ale dopiero G. H. von Wright w 1951 stworzył pierwszy (jednak jeszcze nie zaksjomatyzowany) system d. l. na gruncie logiki klasycznej; odtąd powstawało (dzięki zainteresowaniom nie tylko logików, ale i prawników oraz filozofów moralności) wiele rachunków deontycznych i prób określenia formalnej struktury zdań powinnościowych, co jest m.in. zasługą także pol. uczonych.

Głównym zagadnieniem badań związanych z d. l. jest adekwatność jej formalizacji do faktycznych rozumowań normatywnych, zwł. w prawie i etyce. W aspekcie semiotycznym dyskutuje się zwł. następujące kwestie: czy zdania powinnościowe mają wartość logiczną (a w konsekwencji, czy można do nich stosować logikę formalną); czy argumentem ich funktorów jest zdanie albo nazwa (czy normuje się stany rzeczy, czy ujęte konkretnie lub abstrakcyjnie czyny) oraz jaka ma być liczba tych argumentów i w jakim stosunku pozostają one do siebie (które z nich są podstawowe); czy konieczne jest użycie kwantyfikatorów w schematach zdań powinnościowych (J. Hintikka); czy obowiązek albo dozwolenie są kategoryczne (przeważnie) czy warunkowe (d. l. relatywna N. Reschera lub Wrighta). W aspekcie strukturalno-logicznym zaś docieka się, czy d. l. zakłada tylko klasyczną logikę czy również nieklasyczną (trójwartościową - J. Kalinowski, M. Fisher, L. Aqvist; modalną - Kalinowski, A. N. Prior, A. R. Andersen, Wright, H. N. Castaneda, J. Tammelo; zmiany lub działań - Wright); czy ma mieć charakter rachunku zdaniowego, rachunku relacji powinnościowych (Kalinowski) albo rachunku orzeczników (sylogistyka - Z. Ziemba); czy daje się zaksjomatyzować jako system niesprzeczny i zupełny (Anderson, Wright).

Stanisław Kamiński

<--Powrót do haseł