DEMOKRYT Z ABDERY - filozof żyjący ok. 460-370 przed Chr., w tradycji starożytnej uważany za współtwórcę i kontynuatora nauki Leukipposa z Abdery o atomach.

Niektóre źródła starożytne (Epikur) przeczą istnieniu filozofa Leukipposa i przypisują D. koncepcję atomizmu; swą naukę o atomach rozwinął D. jako pierwszy filozof gr. w postać systemu obejmującego swym zakresem fizykę, kosmologię, epistemologię, etykę, teologię i naukę o języku. O życiu D. wiemy niewiele ponad to, że podróżował na Wschód i do Aten, gdzie miał poznać Sokratesa; znajomość ta jednak była jednostronna, bo w Atenach, jak pisał, nikt nie zwracał na niego uwagi; D. był pierwszym filozofem gr., który napisał wiele dzieł: Diogenes Laertios wymienia tytuły ponad 60 pism, z których do naszych czasów zachowało się ok. 300 uznanych za autentyczne frg. pisanych w dialekcie jońskim, w większości w postaci aforyzmów i sentencji o treści parenetyczno-moralizatorskiej; za najważniejsze z jego dzieł już w starożytności uważano: Wielki porządek świata, które to pismo niektórzy przypisują Leukipposowi, Mały porządek świata, O szczęściu, O umyśle, O kryterium; treść jego nauk odtwarzamy na podstawie przekazów doksograficznych Arystotelesa, Teofrasta, Epikura, Aetiusa, Plutarcha, Sekstusa Empiryka, Stobajosa, który w swojej Antologii przytacza zbiór sentencji moralnych D. jako Sentencje Demokratesa.

Nauka o atomach. D., kontynuując linię rozwoju jońskiej filozofii natury, jako ostatni przedplatoński filozof zasad (archai), pojmowanych jako zasady materialne, przyjmuje, iż istnieje tylko próżnia (to kenón), nazywana przez filozofa nie-bytem (to me on) i atomy (atoma), nazywane bytem (to on) - najmniejsze, proste, nieprzenikliwe, niezłożone i niepodzielne cząstki materii, różniące się od siebie obiektywnie tylko kształtem (gładkie, szorstkie, okrągłe, posiadające zaczepy itp.) i wielkością (większe i mniejsze -granicą wielkości była ich widzialność), w układach atomów natomiast różnią się one ponadto szykiem (taksis) i położeniem względem siebie (thesis); atomy są przyczynami wszystkiego, co istnieje; właściwości atomów sprowadził D. do właściwości ilościowych; właściwości jakościowe przysługują tylko agregatom atomów; atomy są ruchliwe - D. wyróżnia 2 rodzaje ruchu: naturalny ruch atomów jako zasad, którym ruch jest immanentny, jak też ruch wymuszony albo mechaniczny, któremu podlegają wtedy, gdy łączą się w agregaty-ciała, podlegające ruchowi z konieczności; całokształt rzeczywistości, podlegający oglądowi zmysłowemu: wielość światów, nasz świat i wszystko, co w świecie istnieje, to agregaty atomów, łączących się ze sobą i rozdzielających się; D. przypisywał atomom naturalny ruch dokonujący się we wszystkich kierunkach, w wyniku którego zderzały się ze sobą i łączyły w ciała widzialne, wielość światów, rzeczy (ta chremata) w świecie i zjawisk fenomenalnych tłumaczył faktem nieskończonej ilości atomów o nieskończonej ilości kształtów, natomiast ład i porządek w świecie (diakosmos) - istnieniem związków przyczynowo-skutkowych i działaniu konieczności, eliminując w ten sposób możliwość powstawania przypadkowych skupisk atomów. D. neguje możliwość powstawania (génesis) i ginięcia (phthora) czegokolwiek, przyjmując, iż powstawanie sprowadza się do połączenia atomów w konkretny agregat, ginięcie natomiast to rozpad atomów konkretnego agregatu.

Nauka o człowieku. Człowiek jest wg D. agregatem atomów, różniącym się od innych tym, że jest żywy, rozumny i posiada świadomość za sprawą duszy; dusza składa się z atomów różniących się od innych gładkością i ruchliwością, porównywanych do atomów tworzących ogień; atomy duszy tkwią w ciele utrzymywane w nim przez atomy ciała, które są dla nich osłoną (skenos); dusza jako agregat szczególnych atomów ożywia ciało, umożliwia odczuwanie, zmysłowe postrzeganie i rozumne myślenie; świadectwa doksograficzne (Aetius) przypisują D. podział duszy na 3 sfery: rozumną (nous, logos, phren), usytuowaną w mózgu, odpowiedzialną za uczucia (thymós), mieszczącą się w piersiach, pożądliwą (epithymíes aition) z siedzibą w brzuchu; D. nie przyznaje duszy nieśmiertelności - jako agregat atomów ginie wraz z ciałem, uwalniana ze swej osłony, a jej atomy rozpraszają się w próżni.

Nauka o poznaniu. Dzięki duszy człowiek może postrzegać; przedmiotem postrzeżeń zmysłowych są ciała fenomenalne, które wydzielają z siebie swe wizerunki (eidola), wnikające w narządy zmysłowe człowieka; w oglądzie zmysłowym człowiek postrzega jednak tylko wtórne własności ciał, np. barwę, kształt, widzialną wielkość czy dźwięk, a nawet postrzega tylko subiektywne zmiany w swojej duszy powodowane przez te własności poznanie zmysłowe nie zapewnia zatem wiedzy o naturze rzeczywistości - o atomach i próżni, dlatego D. nazywa je ciemnym (skoteinós); poznanie prawdziwe realizuje się dzięki duszy rozumnej, która potrafi odróżnić właściwości wtórne od pierwotnych, odróżnić właściwości ciał fenomenalnych, powstających i ginących, od właściwości zasad: atomów i próżni, odróżnić subiektywne stany duszy, zwł. jej sfer odpowiedzialnych za odczucia i postrzeżenia od obiektywnej prawdy o naturze rzeczywistości. Zachowane frg. pism D. przekazują nam informacje o tym, iż, podobnie jak Ksenofanes z Kolofonu, D. uważał, że droga do wiedzy prawdziwej jest długa i podkreślał, iż wolałby znaleźć dowód przyczynowy zjawiska, niż władać nad Persami.

Uczniami D. byli: Metrodor z Chios, Diogenes ze Smyrny, Anaksarchos z Abdery. System D. zmodyfikowany i przekształcony stał się podstawą nauki Epikura. Frg. pism D. znajdują się w: Diels-Kranz I-II; K. Leśniak, Materialiści greccy w epoce przedsokratejskiej, Wwa 1972.

Janina Gajda-Krynicka

<--Powrót do haseł