DANTE ALIGHIERI - poeta, myśliciel, ur. w 1265 we Florencji, zm. 13 lub 14 IX 1321 w Rawennie.

Uczęszczał prawdopodobnie do szkoły przyklasztornej, a następnie odebrał uniwersyteckie wykształcenie humanistyczno-filozoficzne i prawnicze; jego mistrzem intelektualnym i duchowym był pisarz i polityk Brunetto Latini, krzewiciel sztuki oratorskiej we Florencji. D. w latach 1295-1302 brał udział w politycznym życiu kraju. Po aneksji Florencji przez Francuzów, wywołanej niezgodą polityczną i klęską partii białych, do której należał D., nowe władze skazały go na wygnanie, a następnie na śmierć; po amnestii w 1315 nie skorzystał z możliwości powrotu, podkreślając tym samym swą niewinność i manifestując poczucie krzywdy.

W początkowym okresie twórczości D. pisał sonety, kancony, ballady, sekstety, które dopiero po śmierci poety ułożono w zbiór Canzoniere, zw. Rime (Ve 1491); część tych utworów włączył do Vita nuova (Fi 1576; Nowe życie, Wwa 1902); dominująca tu tematyka miłosna wywodzi się z tradycji liryki prowansalskiej, preferującej zdematerializowaną, ujętą w określoną konwencję idealizującą postać ukochanej kobiety; uczucie potraktowane jest również jako źródło odnowy moralnej, ma charakter niemal sakramentalny dzięki specyficznie uduchowionemu ujęciu postaci adresatki oraz nadaniu religijno-mistycznych cech reakcjom podmiotu, jak gdyby celebrującego swój stan uczuciowy. Odmienny charakter ma powstałe w latach 1303-1308 Convivio (Fi 1490), dzieło o elementach filozoficznych, religijnych i politycznych, będące wykładnikiem szczególnego kultu D. dla kultury starożytnej, usytuowane na styku myśli średniowiecznej i renesansowej, powstałe pod eklektycznym patronatem intelektualnym pism Arystotelesa, Platona, Boecjusza, Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu. Za Boecjuszem głosił D. m.in. przekonanie o możliwościach kultur moralnie uświadamiających i wzbogacających życie; za Arystotelesem akcentował aktywność jako moralny obowiązek człowieka, chociaż zgodnie z duchem Ewangelii wyższą wartość przypisywał życiu kontemplacyjnemu, które prowadzi do szczęścia i świętości; podkreślał też związek piękna, a zwł. mądrości i wiedzy z moralnością. Z Arystotelesa wywodzi się też silna akceptacja przekonania o zdeterminowaniu możliwości rozwoju wiedzy ludzkiej przez umiejętności rozumu oraz traktowanie jej jako odbicie mądrości Boga; szczególną wagę ma tu także arystotelesowska koncepcja Absolutu jako pierwszej przyczyny sprawczej i ostatecznego celu; pod wpływem tomistycznej tradycji teologicznej ujmował D. m.in. koncepcje poznania istoty Boga, struktury nieba, zbawienia, łaski. Za Albertem Wielkim i Tomaszem z Akwinu głosił, że natura i stworzenie są odbiciem natury Stwórcy, a Słońce jest symbolem Boga. Zawarte w Convivio poglądy polityczne opierają się na Polityce Arystotelesa.

Do największych arcydzieł literatury europejskiej zaliczana jest powstała w latach 1307-1321 La commedia (rozpowszechniona w ok. 500 rpsach), nazwana przez potomnych Divina (Boska komedia), poemat pisany w strofach trzywersowych (tercynach); składa się z trzech części (po 33 pieśni) - Piekło, Czyściec, Raj. Jej osnową kompozycyjną jest przedstawiona w formie wizji wędrówka przez 3 światy pozagrobowe, ukazująca w alegoryczny sposób podnoszenie się człowieka z grzechu, a następnie przez samoświadome uznanie winy i pokutę - dojście do prawdy i świętości, która stanowi warunek spotkania człowieka z Bogiem. Opierając się na elementach z różnorodnych systemów filozoficznych ujawnia się tu także D. rozumienie mistyki; zasadza się ono na przekonaniu, że dążenie do Boga wywołane jest siłą tęsknoty człowieka, pragnieniem woli i naturalną potrzebą poznania; to również powoduje niejako wyjście istoty boskiej naprzeciw człowiekowi. Decydującą rolę spełnia tu jednak ekstatyczne uczucie, które przygotowuje człowieka do spotkania z Bogiem; zetknięcie się człowieka z Absolutem poprzedzone jest koniecznością pokonania kolejnych stopni (m.in. piękno Boga i światło są "pośrednikami", które pociągają poetę ku Bogu). Wiodącą funkcję spełniają w Boskiej komedii następujące motywy: miłości do Boga, do idealnej kobiety (Beatrycze) i do rodu ludzkiego; na skali wartości D. obok mądrości najwyższą wartość ma wszechogarniająca miłość (w czym dostrzega się wyraźny wpływ duchowości franciszkańskiej); dzieło to zawiera też szeroką panoramę ludzkich odczuć i doświadczeń, refleksję nad egzystencją człowieka, uwikłaną w zło i upadki, ale wypełnioną również nieustanną potrzebą doskonalenia się, dochodzenia do świętości.

D. napisał także ok. 1304 traktat łac. De vulgari eloquentia (Vicenza 1529), podejmujący próbę wyodrębnienia wł. języka literackiego (vulgare illustre), który jest "dostojnym językiem" najwybitniejszych poetów. Poglądy polityczne, zwł. dotyczące władzy świeckiej i duchownej, zawarł D. w powstałym ok. 1310 De monarchia libri tres (Bas 1559).

Antoni Bednarek

<--Powrót do haseł