DĄMBSKA Izydora Helena Maria - historyk filozofii, metodolog, ur. 3 I 1904 we Lwowie, zm. 18 VI 1983 w Krakowie.

Wykształcenie podstawowe i średnie otrzymała D. na lekcjach prywatnych, maturę zdała eksternistycznie w Liceum Sióstr Urszulanek we Lwowie w 1922. W tym samym roku rozpoczęła studia filozoficzne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem K. Twardowskiego, uczęszczając na wykłady M. Wartemberga - z historii filozofii, K. Ajdukiewicza - z logiki, J. Kleinera - z literatury, oraz R. Ingardena. Studia ukończyła w 1926, w następnym roku uzyskała doktorat z filozofii na podstawie rozprawy Teoria sądu Edmonda Goblota, napisanej pod kierunkiem Twardowskiego. W latach 1926-1930 była asystentką w Katedrze Filozofii kierowanej przez Twardowskiego. Po złożeniu egzaminu państwowego i uzyskaniu uprawnień pracowała także (do 1939) w szkołach średnich ogólnokształcących i pedagogicznych we Lwowie jako nauczycielka języka pol. i propedeutyki filozofii.

W 1930, po przejściu Twardowskiego na emeryturę, D. odeszła z uniwersytetu. Dzięki uzyskaniu rocznego stypendium Funduszu Kultury Narodowej udała się w podróż naukową do Austrii i, przez Niemcy, do Francji. W Austrii nawiązała kontakty z Kołem Wiedeńskim, zwł. z seminarium M. Schlicka. Ostatnim etapem podróży był pobyt w Paryżu, w czasie którego słuchała wykładów A. Lalande'a, L. Brunschwicga i E. Le Roya. Nawiązała kontakty z franc. środowiskiem filozoficznym, kontynuowane i podtrzymywane do końca życia, a także z Biblioteką Polską w Paryżu. Podróż ta zaowocowała skrystalizowaniem metodologicznych i epistemologicznych zainteresowań D., opublikowaniem kilku artykułów oraz wydaniem obszerniejszej rozprawy O prawach w nauce (Lw 1933) (najobszerniejsza praca na ten temat w latach międzywojennych), w której analizuje pojęcie prawa nauki i jego funkcjonowanie w różnych typach nauk. Nieco później powstała równie ważna rozprawa pt. Irracjonalizm a poznanie naukowe.

Po powrocie z zagranicy podjęła pracę w szkołach średnich Lwowa, pracując także w Bibliotece Uniwersyteckiej (1934-1937), w Instytucie Psychotechnicznym we Lwowie (1937-1940), a później (1940-1944) w Ossolineum. Po śmierci Twardowskiego w 1938 razem z D. Gromską przejęła red. "Ruchu Filozoficznego" (do 1939). Działała aktywnie we Lwowskim Oddziale Polskiego Tow. Filozoficznego. Od 1935 przyjaźniła się i współpracowała z W. Witwickim, czego znakiem była trwająca 13 lat (aż do śmierci Witwickiego) wymiana korespondencji. D. przełożyła na język franc. jego pracę z zakresu psychologii religii pt. Wiara oświeconych.

W czasie okupacji hitlerowskiej uczestniczyła D. w ruchu oporu w szeregach Armii Krajowej, dostarczając danych jednostkom dywersji AK o ruchach wojsk i transportach niem. Jako jedna z pierwszych organizowała tajne nauczanie we Lwowie, najpierw na poziomie szkół średnich, a od 1940 w podziemnym Uniwersytecie Jana Kazimierza, gdzie prowadziła wykłady dotyczące głównych pojęć i zagadnień filozoficznych oraz z historii filozofii gr. Nauczanie filozofii wówczas zaczęte, będzie D. kontynuować do końca życia.

W 1945, na skutek groźby aresztowania, opuściła Lwów i udała się do Gdańska, gdzie podjęła pracę jako kustosz w Bibliotece Miejskiej, która w 1955 została przemianowana w Bibliotekę PAN. W 1946 habilitowała się w UW na podstawie rozprawy Irracjonalizm a poznanie naukowe; podjęła tam wykłady z filozofii (1946-1949), dojeżdżając z Gdańska. W 1949 wykładała w UAM w Poznaniu; w 1950 została zwolniona na skutek zamknięcia na uniwersytetach studiów filozoficznych; los D. podzielili inni filozofowie, m.in. Ajdukiewicz, Kotarbiński, Tatarkiewicz, Ingarden. W 1955 została prof. nadzwyczajnym (na tytuł prof. zwyczajnego czekała prawie 20 lat, aż do przejścia na emeryturę w 1974).

W 1957, po siedmioletniej przerwie, wróciła do pracy dydaktycznej. Za namową Ingardena przyjęła zaproszenie UJ do objęcia Katedry Historii Filozofii na reaktywowanym studium filozoficznym. Katedrą kierowała do 1964, kiedy to po raz wtóry została pozbawiona stanowiska i odsunięta od nauczania akademickiego decyzją ministerstwa, i wbrew swej woli przeniesiona do Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Wśród powodów takiej decyzji wymieniono niezgodność nauczania D. z oficjalną doktryną ideologiczną oraz zarzut (jak niegdyś Sokratesowi) złego wpływu na młodzież. D. opierała się tej krzywdzącej decyzji, lecz odwołania nie dały rezultatu. UJ, który w 1957 zaprosił D. na katedrę, milcząco przyjął wyrok. Opuszczając UJ, skierowała D. do Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego list pożegnalny, który jednak nie został Radzie odczytany. Mimo odejścia D. z uniwersytetu, prowadziła dla swych uczniów tzw. privatissimum - seminarium metodologiczno-epistemologiczne, które od 1976 przekształciło się w zespół badawczy w ramach Krakowskiego Oddziału Polskiego Tow. Filozoficznego. Seminarium prowadziła do ostatnich dni swego życia. Zmarła w Krakowie, pochowana została w Rudnej Wielkiej k. Rzeszowa.

D. była członkiem wielu Tow. Naukowych; szczególną aktywność przejawiała w Polskim Tow. Filozoficznym, do którego należała od 1927 jeszcze we Lwowie. Od 1968 uczestniczyła w komitecie red. Biblioteki Klasyków Filozofii PWN, była też członkiem międzynarodowego czasopisma "Archives internationales d'histoire des idées". W 1969 była pierwszą kobietą powołaną w poczet członków Institut International de Philosophie - najważniejszej instytucji światowej w zakresie filozofii, decydującej m.in. w sprawach organizacyjnych tej dyscypliny (tj. organizowanie kongresów, konferencji i zjazdów) w skali międzynarodowej. D. zajmowała się także oprac. informacji bibliograficznych o pol. literaturze filozoficznej dla Bibliographie de la philosophie wyd. przez Institut International de Philosophie. Od 1947 była współpracownikiem Komisji Filozoficznej PAU, a w późniejszym okresie należała do Komisji Filozoficznej i Komisji Filologicznej PAN. W 1952 została członkiem Tow. Naukowego w Toruniu, a w następnych latach również Tow. Naukowego w Gdańsku i Tow. Naukowego KUL.

Ważniejsze prace D.: Zarys historii filozofii greckiej; Irracjonalizm a poznanie naukowe; O narzędziach i przedmiotach poznania; Znaki i myśli. Wybór pism z semiotyki, teorii nauki i historii filozofii; O konwencjach i konwencjonalizmie; Wprowadzenie do starożytnej semiotyki greckiej. Studia i teksty. Bibliogr. prac D. znajduje się w antologii Semiotyka polska 1894-1969, gdzie podano głównie bibliogr. jej prac semiotycznych. Pełna bibliogr. prac D. do 1977, oprac. przez J. Krajewskiego, zamieszczona została w poświęconej D. księdze pt. Studia z teorii poznania i filozofii wartości. Praca zbiorowa. Dopełnienie bibliogr. prac D. znajduje się w pracy I. A. Bobera pt. Filozofia kultury Izydory D.

Kazimierz Wójcik

<--Powrót do haseł