CZEŻOWSKI TADEUSZ HIPOLIT - logik, filozof, ur. 26 VII 1889 w Wiedniu, zm. 26 II 1981 w Toruniu.

W 1907 rozpoczął studia z zakresu matematyki, fizyki i filozofii w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W 1914 napisał doktorat z filozofii. Podczas I wojny światowej pełnił funkcje administracyjne w uniwersytecie we Lwowie. W 1918 był radcą, a później dyrektorem Departamentu Nauki i Szkół Wyższych w Ministerstwie Wyznań i Oświecenia Publicznego. Habilitował się w 1920 w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. W 1923 otrzymał nominację na stanowisko prof. nadzwyczajnego w Katedrze Filozofii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie; tytuł prof. zwyczajnego uzyskał w 1936.

Był założycielem Wileńskiego Tow. Filozoficznego (1927) i organizatorem Krajowego Zjazdu Filozofów w 1937. Wojnę przeżył w Wilnie, zajmując się tajnym nauczaniem. Po zakończeniu II wojny światowej repatriowany do Torunia, gdzie został kierownikiem I Katedry Filozofii, w 1951 przemianowanej na Katedrę Logiki, którą kierował aż do przejścia na emeryturę w 1960. W 1946 założył Toruńskie Tow. Filozoficzne. W latach 1948-1980 był red. naczelnym kwartalnika "Ruch Filozoficzny".

Główne dzieła: Główne zasady nauk filozoficznych; O naukach humanistycznych; O uniwersytecie i studiach uniwersyteckich; O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach; Logika. Podręcznik dla studiujących nauki filozoficzne; Odczyty filozoficzne; Filozofia na rozdrożu. Analizy filozoficzne; Pisma z etyki i teorii wartości.

Zainteresowania naukowe Cz. obejmują następujące dziedziny: logikę i metodologię, historię logiki i filozofii, epistemologię, ontologię oraz filozofię praktyczną. W wielu artykułach z zakresu logiki i metodologii Cz. poddał analizie strukturę nazw okazjonalnych, pojęcia konotacji i denotacji, problemy opisu analitycznego i definicji analitycznych oraz klasyfikację rozumowań (opartą na pojęciach progresywności, regresywności i odkrywczości). Opracował logiczną teorię stopnia prawdopodobieństwa. Badał strukturę i specyfikę nauk humanistycznych, ukazując ich różnice wobec nauk przyrodniczych. Nauki humanistyczne są wartościujące, dążą do zrozumienia. W badaniach dotyczących historii logiki i filozofii, Cz. poddał krytyce m.in. metodologiczne postulaty F. Bacona, przedstawił rozwój zagadnienia tzw. najwyższych praw myślenia, a także podjął próbę opracowania historii filozofii pol. w dwudziestoleciu międzywojennym.

Ważne miejsce w badaniach Cz. zajmowały zagadnienia teoriopoznawcze. Wnikliwej krytyce poddał stanowisko skrajnego racjonalizmu, przeciwstawiając mu pogłębione stanowisko empirycystyczne (racjonalny składnik poznania nie jest jego czynnikiem strukturalnym, ale wyłącznie narzędziem poznawczym); nie wolno mówić o bezwzględnej prawdziwości założeń, aksjomaty teorii mają charakter postulatów znaczeniowych dla terminów danego systemu; przesłankami wiedzy o rzeczywistości są jedynie zdania jednostkowe, a wiedza empiryczna jest probabilistyczna; żadne z założeń nauki nie jest absolutne, a nauka jest nieustannym procesem przetwarzania koncepcji świata zbliżającej się asymptotycznie do adekwatnego jego ujęcia.

Filozofię pojmował Cz. jako dyscyplinę naukową, której podstawową cechą jest krytycyzm. Celem filozofii jest formułowanie najogólniejszych zasad rzeczywistości poznawalnej, jednak nie można zdecydowanie opowiedzieć się za żadnym stanowiskiem filozoficznym. Z problematyką epistemologiczną wiążą się zainteresowania ontologią. Metafizyka - wg Cz. - może być uprawiana na trzy sposoby: aksjomatyczny (metafizyka o charakterze dedukcyjnym jako interpretacja sformalizowanych systemów logicznych), intuicjonistyczny (posługujący się rozszerzonym rozumieniem doświadczenia) i indukcyjny (budowanie metafizyki może się odbywać jedynie drogą ekstrapolacji wiedzy o świecie, dostępnej w doświadczeniu empirycznym). Cz. opowiadał się za ostatnim rozumieniem metafizyki. Szczególnie ważne są rozważania Cz. dotyczące pojęcia istnienia i problemu indywiduacji.

Zainteresowania badawcze Cz. obejmowały także filozofię praktyczną. Założeniami etyki są empiryczne oceny pierwotne, a nie aprioryczne zasady; oceny te mają charakter aksjologicznych zdań jednostkowych, które w wyniku uogólnienia stanowić mogą kryteria oceny. Kryteria te nie są bezwzględnie obowiązujące i wymagają nieustannej rewizji. Nie są one też całkowicie dowolne. Cz. sformułował swoistą "logikę norm", dotyczącą reguł preferowania jednych norm przed drugimi. Bazą dla tej logiki są elementarne intuicje moralne.

Marek Lechniak

<--Powrót do haseł