CYNICY - gr. szkoła filozoficzna, założona na przełomie V i IV w. przed Chr. przez Antystenesa z Aten, ucznia Sokratesa, zaliczana do tzw. szkół sokratycznych, rozwijająca się do III w. po Chr.

Nazwa szkoły, wg tradycji starożytnej, wywodzi się bądź od przedmieścia Aten - Kynosarges, gdzie wykładał Antystenes, bądź od słowa "kyón" (pies), symbolizującego dla cyników życie naturalne i minimalizujące potrzeby, dla ich przeciwników zaś - życie godne pogardy.

Teoretyczne podstawy doktryny cynickiej stworzył Antystenes: w ontologii - nominalizm, odrzucający realność bytów ogólnych, poznawanych umysłowo, sprowadzający się do przeświadczenia, że istnieją realnie tylko rzeczy jednostkowe, podlegające oglądowi zmysłowemu, jakości są tylko nazwami, pojęcia ogólne zaś pojęciami pustymi, ponieważ nie odpowiada im żadna postać bytu. W epistemologii - sensualizm, przyjmujący, iż źródłem poznania są jedynie postrzeżenia zmysłowe, którym podlegają wyłącznie rzeczy jednostkowe; wyników oglądu zmysłowego nie można wyrazić w sądzie innym, niż tautologiczny lub porównawczy; przedmiotów postrzeżeń zmysłowych nie można definiować, ponieważ nie można określić ich istoty, czyli rodzaju. Wszelkie próby definiowania są jedynie "rozwlekłym nagromadzeniem słów".

W etyce, pojmowanej jako eudajmonologia, przejęto od Sokratesa przeświadczenie, iż prawdziwe wartości, zapewniające szczęście, to wartości duszy, najwyższą zaś wartością jest cnota , której jednak, wbrew nauce Sokratesa, człowiek może się nauczyć tylko żyjąc zgodnie z naturą, ponieważ zgodnie z doktryną nominalistyczną niemożliwa jest wiedza pojęciowa.

W polityce przyjęto przekonanie, podzielane z drugim pokoleniem sofistów, iż państwo, prawo, społeczność, obowiązujące normy etyczne i moralne, zdobycze cywilizacji, podział ludzi na wolnych i niewolników, na państwa i narody są wynikiem stanowienia ludzkiego, aktów umowy społecznej, a te są sprzeczne z naturą i jej prawem, a zatem złe i szkodliwe. Człowiek z natury nie jest obywatelem określonego państwa - polis, lecz obywatelem świata. Skoro nie jest możliwy powrót ludzkości do stanu pierwotnego szczęśliwego, naturalnego bytowania, człowiekowi pozostaje wewnętrzne uniezależnienie się od więzów narzucanych przez stanowienie innych, jak i od tych, które uwikłany w układy państwowe i społeczne narzuca sobie sam, takich jak: przywiązanie do dóbr materialnych, dążenie do kariery politycznej, upodobanie w przyjemnościach cielesnych, są to bowiem dobra pozorne, nie stanowiące o szczęściu, lecz wręcz szczęściu zagrażające. Odrzucenie dóbr pozornych i ograniczenie potrzeb cielesnych pozwala człowiekowi osiągnąć stan samowystarczalności, prawdziwej wolności - autarkii, która jest tożsama ze szczęściem; stan ten polega na tym, by niczego od nikogo nie potrzebować. Od Antystenesa przejęli c. model mędrca, który realizuje w praktyce teoretyczne założenia doktryny w jej aspekcie etycznym, żyjąc zgodnie z jej zasadami i dając przykład innym: odrzuca więzy społeczne, cywilizacyjne i polityczne, a przez pracę i ćwiczenie dąży do wyzwolenia się od wszelkich potrzeb i uniezależnienia się od jakichkolwiek nakazów i przymusu.

Uczniowie Antystenesa deklaratywnie nie uprawiali takich dyscyplin filozoficznych, jak fizyka czy logika, koncentrując się na etyce w jej aspekcie praktycznym. Negowali również znaczenie i pożytek takich nauk, jak matematyka, muzyka, czy literatura, jako wynalazków cywilizacji deformujących naturę człowieka. Zalecali i sami realizowali model życia prostego, zgodnego z naturą, ograniczanie potrzeb, lekceważenie wszelkich wartości pozornych, związanych z bogactwem, pochodzeniem czy sławą, posuwając się często do skrajnie nieobyczajnych zachowań w miejscach publicznych, zgodnie z głoszoną doktryną "naturalnego bezwstydu". Takie życie utożsamiali z życiem cnotliwym, a tym samym szczęśliwym. Swoje nauki, nazywane "najkrótszą drogą do cnoty", przekazywali najczęściej w formie popularnych wykładów, zw. diatrybami, wygłaszanych w miejscach publicznych, adresowanych zazwyczaj do ludzi niewykształconych i ubogich. Taka postać wykładu, która dała początek popularnemu gatunkowi literackiemu, przyciągała zainteresowanie i uwagę słuchaczy językiem żywym, prostym, niekiedy wręcz trywialnym, wykorzystywaniem anegdot, cytatów i przykładów z życia codziennego. Najpopularniejszym filozofem cynickim był Diogenes z Synopy, uczeń Antystenesa, utożsamiany już w starożytności z mędrcem cynickim, bohater wielu anegdot, właściwy twórca opartej na koncepcji natury człowieka indywidualistycznej etyki praktycznej, zgodnie z którą człowiek -jako indywiduum, nie definiowane przez pojęcie ogólne - wzorów zachowań powinien szukać w świecie zwierząt, które są dowodem wyższości życia naturalnego nad cywilizowanym. Uczniem Diogenesa był Krates z Teb ze swą żoną Hipparchią.

W kolejnych etapach rozwoju szkoła cynicka w III w. przed Chr. ze swymi przedstawicielami, takimi jak Bion z Borystenes, który pierwszy spisywał swoje wykłady w formie diatryb, Menippos z Gadary, Menedemos z Gadary, złagodziła rygorystyczną etykę ubóstwa i ascezy. W epoce cesarstwa rzymskiego filozofia cynicka rozwijała się w dwóch kierunkach: w nurcie eklektycznym, który wchłonął elementy etyki stoickiej (Demetrios, Dion Chryzostom), oraz w nurcie głoszącym hasła powrotu do ascetycznego życia cynickiego (Oinomaos, Demonaks, Peregrinos Proteus). Elementy filozofii cynickiej odnajdujemy w pismach cesarza Juliana.

Janina Gajda-Krynicka

<--Powrót do haseł