CYCERON MAREK TULIUSZ (Marcus Tullius Cicero) - polityk, filozof, prawnik, mówca, tłumacz, poeta, ur. 3 I 106 przed Chr. w Arpinum (ok. 100 km na wschód od Rzymu), zm. 7 XII 43 przed Chr. w Formianum.

C. pochodził z rycerskiego rodu Tuliuszów. W 97 C. przeniósł się do Rzymu, gdzie studiował prawo, filozofię i wymowę. W 75 pełnił urząd kwestora na Sycylii, rok później został senatorem, a w 70 - edylem. W następnym roku i w 66 był pretorem, a w 63 został konsulem, wtedy też wygłosił słynną mowę przeciwko Katylinie. W 58, atakowany przez wrogów politycznych, udał się na dobrowolne wygnanie do Macedonii. Po roku wrócił i ponownie zasiadł w ławach senatu. Na przełomie lat 51-50 był prokonsulem w Cylicji, po roku wrócił do Rzymu i w konflikcie z Cezarem stanął po stronie Pompejusza. Po klęsce tego ostatniego C. aż do śmierci znajdował się w defensywie politycznej, wówczas jednak przeżywał najintensywniejszy rozkwit pracy literackiej. W 43 roku został zamordowany na rozkaz Antoniusza.

Podstawowe dzieła C.: Opera omnia, wyd. C. F. Müller, G. Friedrich (I-XV, L 1878); Marci Tulli C. scripta quae manserunt omnia (I-XLVIII, L 1923-1958). W języku pol. wyd.: Dzieła M. T. Cycerona); Wybór pism naukowych; Mowy wybrane; Pisma filozoficzne; Wybór listów; Sen Scypiona; Katon starszy o starości; Mowy przeciwko Katylinie; Leliusz o przyjaźni; O państwie. O prawach.

C. ceniony jest zwł. jako mówca, a nie jako filozof. Pod koniec XX w. podjęto jednak próbę rehabilitacji C. jako filozofa z uwagi nie tyle na oryginalność, co na dużą kulturę filozoficzną (miał rozległą wiedzę, choć bez znajomości oryginalnych dzieł gr.) i rolę w przekazaniu dziedzictwa filozoficznego za łac. pośrednictwem.

Większość dzieł filozoficznych napisał C. pod koniec życia: De oratore (O mówcy); De re publica (O państwie); De legibus (O prawach); Brutus; Orator (Mówca); De optimo genere oratorum (O najlepszym rodzaju mówcy); Paradoxa Stoicorum (Paradoksy stoickie); Consolatio (Pocieszenie) (zagubione); Hortensius (Hortensjusz) (zagubione); Catullus (zagubione); De finibus bonorum et malorum (O najwyższym dobru i złu); Academicorum libri (Księgi akademickie); Tusculanae disputationes (Rozmowy Tuskulańskie); De natura deorum (O naturze bogów); De divinatione (O wróżbiarstwie); Cato maior de senectute (Kato Starszy o starości); De fato (O przeznaczeniu); Laelius de amicitia (Leliusz o przyjaźni); De gloria (O sławie) (zagubione); Topica (Topiki); De officiis (O powinnościach).

Filozofię, zgodnie z tradycją gr., określa C. jako umiłowanie mądrości, mądrość zaś najczęściej pojmuje po stoicku - jako znajomość spraw boskich i ludzkich. Wiedza ta nie jest czysto teoretyczna, lecz ma pomóc we właściwym postępowaniu, jakim jest postępowanie zgodne z naturą. Filozofia dzieli się na: etykę, fizykę i dialektykę; podział i praktyczne ukierunkowanie filozofii jest typowe dla stoicyzmu, jednak C. pod wpływem Arystotelesa doceniał wagę poznania dla samej prawdy i w dialogu Hortensjusz przyznawał, że tylko mądrość może być przedmiotem naszego ostatecznego pragnienia, reszta natomiast (różne cnoty) jest wynikiem potrzeb, niezbędnych w życiu doczesnym.

Zasługi C. dla filozofii polegają na tym, że był on pierwszym, który na tak dużą skalę przedstawił filozofię po łac. Z uwagi na przyjętą formę dialogową, zabarwioną sceptycyzmem, prezentacja stoicyzmu była okazją do przedstawienia innych, rywalizujących kierunków filozoficznych. Filozoficzna forma dialogu stanowiła w języku łac. innowację, naśladowanie w większym stopniu Arystotelesa (którego dialogi filozoficzne zaginęły) i Heraklidesa z Pontu niż Platona; nawet C. uważał, że niektóre dialogi (zwł. Academica posteriora) nie mają precedensu w gr. filozofii. C. ma wielkie zasługi dla utworzenia łac. terminologii filozoficznej. Są to m.in. takie terminy, jak: qualitas, individuum, ingenium, medietas, vacuum, moralis, proprietas, inductio, elementum, definitio, differentia, notio, comprehensio, infinitum, appetitus, instantia, scientia, imago, species. C. przypada też zasługa popularyzowania roli filozofii w życiu człowieka; szczególny wpływ wywarła krótka zachęta do filozofii - Hortensjusz - wzorowana na Arystotelesowskim Protreptyku. Dialog ten (zagubiony) oddziałał m.in. na św. Augustyna i mnicha Hermannusa Contractusa. Św. Augustyn cytuje C. w Państwie Bożym 130 razy, wspiera się filozofią C. w wyjaśnianiu doktryny chrześcijańskiej. Pierwszy podręcznik etyki chrześcijańskiej autorstwa św. Ambrożego (De officiis ministrorum) oparty został na dziele C. O powinnościach. C. jest też jednym z najczęściej cytowanych autorów łac. (obok Seneki i Boecjusza) przez św. Tomasza z Akwinu, który zaczerpnął odeń m.in. definicję opatrzności, cnoty, sprawiedliwości, prawa naturalnego oraz mądrości. Podziw dla C. odżył w renesansie, zwł. za sprawą Petrarki.

Piotr Jaroszyński

<--Powrót do haseł