COMTE AUGUSTE - filozof, twórca pozytywizmu, ur. 19 I 1798 w Montpellier, zm. 5 IX 1857 w Paryżu.

W 1813 rozpoczął studia matematyczne i zdał egzamin do Szkoły Politechnicznej w Paryżu. W 1814 wstąpił do Szkoły Politechnicznej. W 1817 spotkał socjalistę C. H. de Saint-Simona, którego przez blisko 7 lat był uczniem i współpracownikiem. W 1824 C. opuścił swojego mistrza.

W 1826 rozpoczął C. w swym prywatnym mieszkaniu kurs filozofii dla osobistości znanych w świecie nauki i literatury (przedsięwzięcie zostało przerwane z powodu choroby C.). Od 1829 kontynuował wykłady. W 1830 założył Stowarzyszenie Politechniczne, mające na celu popularyzację nauki; do 1848 prowadził wykłady z astronomii.

Rok 1830 uważany jest za początek drugiego okresu w życiu C. W tym czasie był C. repetytorem i egzaminatorem w Szkole Politechnicznej, ale w 1844 stracił tą posadę.

Trzeci okres w życiu C. zajmuje koncepcja "religii ludzkości". W 1848 ogłosił program nowego porządku społecznego.

Główne dzieła C.: Cours de philosophie positive. Popularne streszczenie zasad filozofii C. w: Discours sur l'esprit positif (Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej); wstęp do religii ludzkości: Discours sur l'ensemble du positivisme (Rozprawa o całokształcie pozytywizmu); rozwinięcie kultu ludzkości: Systeme de politique positive; wykład mistyki: Catéchisme positiviste ou sommaire exposition de la religion universelle; Appel aux conservateurs; Synthese subjective ou systeme universal des conceptions propres a l'état normal de l'humanité - próba utworzenia programu nowego ustroju mistyczno-społecznego.

KONCEPCJA FILOZOFII POZYTYWNEJ. W dziele Cours de philosophie positive zamierza C. położyć kres "anarchii umysłowej", będącej głównym powodem nieszczęść społecznych, z której bierze się "wielkie przesilenie polityczne i moralne, przez które przechodzi społeczeństwo obecne [...]" (I 48).

Przyczyna chaosu umysłowego, cechującego epokę nowożytną, znajduje się, wg C., w jednoczesnym stosowaniu trzech różnych filozofii, mianowicie: teologicznej, metafizycznej i pozytywnej. Na uznanie zasługuje tylko filozofia pozytywna, która wg C. znaczy to samo, co rzeczywista i pożyteczna, pewna i dokładna, organiczna i względna. Dla C. "pozytywny" znaczy - zdrowy rozsądek uogólniony i ujęty w system. Zdrowy rozsądek jako organiczny, czyli mający tendencje praktyczne, przez co odłącza się od ówczesnej metafizyki, którą rozumie jako teorię krytyczną (metafizyka w duchu idealizmu niem.). Pozytywizm ma zadania społeczne: zastąpić teologizm w dziedzinie duchowego kierowania ludzkością. Rozum nowożytny (nowoczesny), czyli pozytywny, odnosi się krytycznie do przeszłości, zrzekając się wszelkiej zasady absolutnej ("en renoncant a tout principe absolu"). Teologiczną jest taka filozofia, która dla wyjaśnienia świata odwołuje się do istot nadziemskich i woli wyższych, wpływających na losy świata; metafizyczną zaś taka, która w wyjaśnianiu świata dopuszcza abstrakcyjne przyczyny pierwsze i cele ostateczne oraz rozprawia o naturze rzeczy. Obie te filozofie porzucają pewny grunt doświadczenia, a rozprawiają o czczych marzeniach - o "Absolucie", który dla poznania ludzkiego jest niedostępny. Filozofia pozytywna trzyma się ściśle jedynie dostępnych dla naszego poznania faktów; jest to filozofia rzeczywistości. Słowo "pozytywny", w znaczeniu nadanym przez C., znaczy tyle, co "faktyczny", "dotyczący faktów", przy czym chodzi o fakty dostępne zmysłowemu poznaniu. Filozofia pozytywna poprzestaje na odkrywaniu praw niezmiennych we wszystkich zjawiskach, usuwając wszystkie pytania o przyczyny pierwsze, celowe. Kieruje rozum ludzki ku temu, co jest "pożyteczne", dając możność wyzyskiwania biegu rzeczy na swoją korzyść za pomocą przewidywań opartych na znajomości praw odnoszących się do zjawisk. Wykluczając wszystko, czego nie da się udowodnić faktami, jest tak dokładna, jak nauki ścisłe, których metody się trzyma. Filozofia pozytywna jest "organiczna", tzn. posiada własność jednoczenia i budowania, wskazując we wszystkich dziedzinach drogę pomyślnego rozwoju i postępu ludzkości; jest zdrowym rozsądkiem (sens commun) ujętym w system. "Z wiedzy wynika przezorność, z przezorności działanie" (Cours de philosophie positive I 63, II 19); "Widzieć, aby przewidzieć (voir pour prévoir) - oto cel nauki prawdziwej". Faktem umożliwiającym powstanie "prawdziwej" filozofii było, wg C., odkrycie przez niego "prawa socjologicznego".

Metodę pozytywną należało stosować do zjawisk życia społecznego. Ludzkość, a także pojedynczy człowiek w swoim rozwoju przechodzi przez 3 stany: rozpoczyna od stanu teologicznego, który za podstawę ma urojenia, następnie przechodzi w stan metafizyczny, oparty na abstrakcjach, zatrzymując się na stanie pozytywnym, czyli naukowym - "każdy z nas był teologiem w dzieciństwie, metafizykiem w młodości i fizykiem w wieku dojrzałym" (tamże, I 7). W okresie teologicznym człowiek wyjaśnia świat widząc wszędzie tajemnicze nadprzyrodzone istoty, które nadają wszystkiemu istnienie. Stara się więc usposobić życzliwie te istoty, aby przy ich pomocy wyzyskać bieg natury na swoją korzyść (tamże, IV 662, V 39). Takie poglądy lekceważą niezmienne prawa przyrody i obserwację, a kierują się wyobraźnią. Okres metafizyczny jest fazą przejściową, w której miejsce nadprzyrodzonych istot zajmują abstrakcje. Jest to okres krytyczny i negatywny, który niszczy, nie budując. Wszystkie poglądy ludzkie muszą przechodzić przez te 3 stany; jest to prawo socjologiczne (loi des trois états), zgodnie z którym wszelkie pojęcia teoretyczne przechodzą kolejno przez 3 stany: teologiczny, czyli fikcyjny, metafizyczny, czyli abstrakcyjny i pozytywny, czyli realny. Pierwszy jest zawsze tymczasowy, drugi przejściowy i tylko trzeci jest ostateczny.

Filozofia w koncepcji C. jest tylko najogólniejszą nauką ścisłą, zespalającą wszystkie pojedyncze nauki, zarówno pod względem metody (monizm metodologiczny), jak i wyników, w jedną wyższą całość (tamże, I 24-32). Prawdziwą podstawą filozofii pozytywnej jest matematyka. Logika nie jest odrębną nauką, jest bowiem tym samym, co stosowana w naukach ich metoda. Psychologia jest jedną z gałęzi anatomii i fizjologii. Filozofia pozytywna obejmuje 6 nauk: matematykę, astronomię, fizykę, chemię, fizjologię (biologia), fizykę socjalną, albo jak ją później nazwał, socjologię. Studia naukowe należy odbywać wg porządku nauk. Każda nauka wymaga poznania wszystkich nauk poprzedzających. Matematyka jest źródłem prawdziwej pozytywności, jest nauką podstawową. Wszystkie zjawiska są ujęte w stosunki ilościowe, wszelkie zagadnienia są zagadnieniami matematycznymi, liczbowymi; matematyka ogarnia wszystko. Socjologia - stosuje tu C. metodę historyczną, polegającą na porównywaniu rozmaitych stanów całej ludzkości w ich następstwie - polega na ogarnięciu całości rozwoju ludzkości, aby lepiej zrozumieć pojedyncze fakty.

Prawa rozwoju ludzkości należy kontrolować za pomocą teorii biologicznych. Rozwój społeczeństw dokonuje się wg praw natury, które wykluczają interwencję woli wyższej (tamże, IV 371), nie ma tu wpływów przypadkowych. Ludzkość z konieczności dąży do rozwinięcia swych sił pod względem fizycznym, moralnym, umysłowym i politycznym. Chcąc zreformować ludzkość, trzeba stosować się do naturalnego biegu jej rozwoju; rozwój ten można przyspieszyć, ale nie należy przeskakiwać żadnego etapu. Umiejętność przewidywania to najskuteczniejszy sposób wpływania na życie społeczne (tamże, 404). Nowa nauka o społeczeństwie powinna całą ludzkość zespolić w jedność. Bez jedności poglądów życie społeczne jest niemożliwe. Socjologia ma być podstawą moralności pozytywnej (tamże, 408). Postęp ewolucji ludzkości przejawia się w tym, że cechy ludzkie przeważają coraz bardziej nad cechami zwierzęcymi (tamże, 623). "Niedostatki społeczne wynikają także z powodu braku syntezy ogólnej: moralność nie odpowiada wysokiemu stanowi rozwoju materialnego. Reorganizacja społeczeństwa musi zostać dokonana za pomocą reformy filozofii" (tamże, 490). Ma powstać nowy system społeczny. Życie umysłowe wywiera coraz większy wpływ na działalność ludzką. Zadaniem nowej władzy duchowej jest wypracowanie i wdrożenie moralnego systemu wychowawczego, któremu za podstawę winna służyć filozofia pozytywna. Organami tej nowej władzy wychowawczej są uczeni, którzy organizują cały obszar wiedzy, mając świadomość swej roli społecznej. W tym celu filozofowie pozytywni utworzą europejską korporację - organizację świecką; w nowym systemie winien zniknąć podział funkcji na prywatne i publiczne. Każdy członek społeczeństwa musi być uważany za "funkcjonariusza publicznego", ponieważ jego egzystencja jednostkowa łączy się organicznie z całością (tamże, 570). Faktyczne wprowadzenie nowej organizacji społecznej odbywać się będzie stopniowo (tamże, 626) - jej stosowanie ograniczy się na początku do pięciu wielkich narodów zachodniej Europy (Francji, Włoch, Niemiec, Anglii, Hiszpanii). Kierownictwo reform należy powierzyć na początku Pozytywnemu Komitetowi Zachodniemu - ten stały quasi-sobór "pozytywnego kościoła" pracowałby nad dalszym rozwojem filozofii pozytywnej.

Drugą fazę rozwoju filozofii C., tj. okres "polityki pozytywnej", cechuje mistycyzm. System C. przybiera szatę religijną, a jego twórca występuje w roli arcykapłana ludzkości. Choć doktryna Kościoła katolickiego jest skazana, wg C., na zagładę, to w nowym systemie przekształcenie filozofii pozytywnej w "religię ludzkości" dokonuje się wg systemu katolickiego.

Kazimierz Żydek

<--Powrót do haseł