CHWISTEK LEON - logik, filozof, matematyk, teoretyk i krytyk sztuki, ur. 13 VI 1884 w Krakowie, zm. 20 VIII 1944 w Moskwie.

Dzieciństwo spędził w Zakopanem. Studia z zakresu matematyki i filozofii odbył na UJ; studiował także malarstwo w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. W 1906 doktoryzował się na UJ na podstawie rozprawy O aksjomatach; tam też w 1928 zakończył swój przewód habilitacyjny.

W 1906 podjął pracę jako gimnazjalny nauczyciel matematyki. Od 1922 prowadził wykłady zlecone z matematyki dla przyrodników na UJ. W 1930 otrzymał katedrę matematyki na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie.

W czasie I wojny światowej walczył w Legionach; przeszedł ewolucję od kultu Piłsudskiego do skrajnie lewicowych poglądów społecznych, u schyłku życia wstępując do Związku Patriotów Polskich w ZSRR. W latach II wojny światowej wykładał analizę matematyczną na uniwersytecie w Tbilisi w Gruzji.

Najważniejsze prace Ch.: The Theory of Constructive Types -- poświęcona teorii typów i zagadnieniom antynomii teorii mnogości; Granice nauki -- najobszerniejszy wykład teorii wielu rzeczywistości; Zagadnienia kultury duchowej w Polsce, podejmująca tematy społeczne. Wydano także: Wielość rzeczywistości w sztuce i inne szkice literackie; Pisma filozoficzne i logiczne. Był współred. czasopisma "Nowa Sztuka".

Ch. miał szerokie zainteresowania naukowe: psychologia eksperymentalna, logika matematyczna (jego pierwsza praca z tej dziedziny ukazała się drukiem w 1912); ze wszystkich osiągnięć naukowych Ch. najlepiej jest znana, należąca do zakresu logiki, jego uproszczona wersja teorii typów. Oprócz problematyki należącej do matematyki i logiki, Ch. podejmował również zagadnienia ściśle filozoficzne: metody konstrukcji teorii filozoficznych, sposoby uzasadniania ich podstawowych założeń oraz uściślenie najważniejszych i najbardziej elementarnych pojęć. Interesowały go również zagadnienia epistemologiczne. W przeciwieństwie do badań logicznych, filozoficzne dociekania Ch. nie miały charakteru systematycznego. Głoszona przez niego teoria wielu rzeczywistości nie była należycie sformułowana. Ch. postulował, odpowiednio do możliwych rodzajów doświadczeń, 4 rodzaje rzeczywistości: wrażeń, wyobrażeń, rzeczy życia codziennego i fizykalną, konstruowaną w naukach ścisłych. Te rzeczywistości istnieją niezależnie od siebie, są również równouprawnione teoretycznie. Wyróżnienie jednej z nich i odrzucenie innych traktował Ch. jako nieuzasadnione.

W sprawach społecznych uzasadniał m.in. prawo ludzkości do działań rewolucyjnych. Uważał, że konstytucje państw nie są nieobalalne, mogą być zmieniane; zmian mogą dokonać tylko ci, którzy staną na wysokości zadania, umiejąc uniknąć katastrof związanych z przewrotem. Był Ch. przeciwnikiem wszelkiego idealizmu metafizycznego i irracjonalizmu w filozofii, uważając, że stanowią one m.in. źródło kataklizmów politycznych.

Ch. zajął szczególną pozycję w pol. filozofii sztuki. Był teoretykiem formizmu oraz oryginalnym artystą malarzem.

Stanisław Kiczuk

<--Powrót do haseł