CHOMSKY NOAM AVRAM - filozof, lingwista, ur. 7 XII 1928 w Filadelfii.

W 1945 Ch. rozpoczął studia w zakresie lingwistyki, matematyki i filozofii w University of Pennsylvania, gdzie zainteresował się też psychoanalizą i ideami politycznymi. W 1949 otrzymał bakalaureat za pracę Morphophonems of Modern Hebrew, uważaną dziś za pierwszą rozprawę z zakresu gramatyki generatywnej. Wersję poprawioną tej pracy przedstawił jako pracę magisterską w 1951. Studia kontynuował w University of Pennsylvania, gdzie w 1955 otrzymał doktorat z lingwistyki za pracę z gramatyki transformatywnej.

W 1955 otrzymał stanowisko w Massachusetts Institute of Technology i szybko awansował -- już w 1961 otrzymał tytuł prof. zwyczajnego. Dotąd tam pracuje, kierując od 1961 zakładem języków nowożytnych i językoznawstwa.

Praca Ch. Syntactic Structure doprowadziła do przełomu w teorii poznania i odwrotu od behawioryzmu w psychologii. Późniejsze jego prace dotyczące ludzkich zdolności poznawczych (w tym językowych) stały się jednym ze źródeł nauk kognitywnych.

Najważniejsze dzieła Ch. z zakresu lingwistyki i filozofii języka: Syntactic Structures; Current Issues in Linguistic Theory; Aspects of the Theory of Syntax (Zagadnienia teorii składni); Cartesian Linguistics. A Chapter in the History of Rationalist Thought; Topics in the Theory of Generative Grammar; Language and Mind; The Sound Pattern of English; Studies on Semantics in Generative Grammar; The Logical Structure of Linguistic Theory; Questions of Form and Interpretation; Language and Responsibility; Rules and Representations; Some Concepts and Consequences of the Theory of Government and Binding; Knowledge of Language. Its Nature, Origin, and Use; Language and Politics; Language and Problems of Knowledge; A Minimalist Program for Linguistic Theory; Bare Phrase Structure; The Architecture of Language; New Horizons in the Study of Language and Mind. Równie znane są popularne prace Ch. z polityki i filozofii społecznej, np.: The Culture of Terrorism; Deterring Democracy; Class Warfare; Powers and Prospects. Reflections on Human Nature and the Social Order; The Common Good; Acts of Aggression. Policing "Rogue States"; Profit over People. Neoliberalism and Global Order (Zysk ponad ludzi. Neoliberalizm a ład globalny).

TEORIA GRAMATYKI GENERATYWNEJ. We wczesnych pracach Ch. głosił 2 zasadnicze twierdzenia na temat języka: 1) większość naszych wypowiedzi jest unikalna w tym sensie, że składa się ze zdań gramatycznych, których nigdy wcześniej nie użyliśmy i prawdopodobnie więcej nie użyjemy; gramatykę należy więc traktować jako zbiór reguł umożliwiających generowanie nieskończonej liczby zdań; 2) sądząc z tempa, w jakim dzieci uczą się formułowania i używania zdań, z którymi nigdy wcześniej się nie zetknęły, zdolności językowe są do pewnego stopnia wrodzone; nie świadczy to jednak, że człowiek rodzi się z wrodzoną zdolnością do konkretnego języka. W związku z tym należy rozróżnić między gramatyką powierzchniową i głęboką. Wrodzone zdolności poznawcze i językowe dotyczą jedynie głębokich struktur gramatycznych wspólnych wszystkim językom. Sposobów używania gramatyk powierzchniowych trzeba się natomiast nauczyć jak każdego innego zachowania. Stanowisko Ch. dało początek nowej orientacji w lingwistyce, zw. gramatyką generatywną, której narodziny utożsamia się z opublikowaniem Syntactic Structures. Teoria gramatyki generatywnej wyrosła z tradycji lingwistyki strukturalnej: Ch. traktuje język jako system (odmienny od systemu F. de Saussure'a) oraz wprowadza rozróżnienie między kompetencją językową a wykonaniem językowym, odpowiadające rozróżnieniu między językiem i mową. Gramatyka generatywna ma wyjaśnić sposób tworzenia wszelkich zdań, a nie tylko tych, które stanowiły punkt wyjścia jej konstruowania. Jako teoria naukowa, opiera się na skończonej liczbie obserwacji zachowań językowych, ale nie jest ich indukcyjnym uogólnieniem (jak postulowali przedstawiciele strukturalizmu amer., tzw. lingwistyki deskryptywnej), lecz strukturą hipotetyczno-dedukcyjną, wskazującą prawa ogólne i pozwalającą na przewidywanie nowych zjawisk; powinna więc generować wszystkie, a nie tylko zaobserwowane zdania gramatyczne.

Postulowana w Syntactic Structures teoria języka składa się z dwóch części: ogólnej teorii struktur lingwistycznych oraz teorii poszczególnych języków. Teoria ogólna powinna formułować zasady leżące u podstaw poszczególnych gramatyk językowych, definiować podstawowe pojęcia analizy lingwistycznej niezależnie od konkretnego języka oraz dostarczać narzędzi do opisu języków. Tak rozumiana ogólna teoria lingwistyczna nakłada rygory na sposób budowania gramatyk poszczególnych języków. Każda gramatyka generatywna jest hipotezą empiryczną, formułującą ogólne reguły językowe. Gramatyka adekwatna powinna generować wszystkie zdania gramatyczne danego języka i tylko te zdania; ponadto powinna spełniać 2 inne kryteria: zdania muszą być akceptowane przez rodzimego użytkownika języka jako poprawne, a gramatyka ma być zgodna z ogólną teorią struktury języka, formułowaną w terminach niezależnych od konkretnego języka. Ch. przyjmuje, że gramatyka jest czysto syntaktyczna, a informacja semantyczna nie jest niezbędna ani do konstruowania, ani do oceny konkretnych gramatyk. Kwestia relacji między syntaktyką a semantyką jest jedną z głównych kwestii spornych między szkołami w ramach lingwistyki generatywnej oraz źródłem kontrowersji między Ch. a przedstawicielami innych orientacji w badaniach nad językiem. Stanowisko Ch. krytykowali m.in. W. Quine i H. Putnam. Teza o autonomii składni, lansowana przez Ch., nie eliminuje semantyki z badań lingwistycznych, głosi jedynie, że intuicje dotyczące znaczenia nie są potrzebne do badań nad formą języka, a "znaczenie semantyczne" nie stanowi kryterium gramatyczności. Wbrew Quine'owi i Putnamowi, Ch. uważa, że to nie semantyka determinuje pojęcia syntaktyczne, lecz odwrotnie - opracowana w postaci gramatyki syntaktyka może być użyteczna w opisie semantycznym. W Syntactic Structures Ch. operował jeszcze referencjalnym pojęciem znaczenia, ale już w Zagadnieniach teorii składni przyjął intensjonalne rozumienie znaczenia, a pierwszeństwo syntaksy wpisał w strukturę gramatyki: syntaksa jest niezależna, a składnik semantyczny gramatyki jest składnikiem interpretującym wygenerowane już struktury syntaktyczne. Praca Syntactic Structures nie tylko dała podstawy metodologiczne dla lingwistyki generatywnej, ale też pokazała pierwszy generatywny model gramatyki języka ang. Wyróżnił w niej Ch. gramatykę struktur fazowych, gramatykę transformatywną oraz część morfofonematyczną, co odpowiadało przyjętym w ogólnej teorii lingwistyki poziomom opisu struktur językowych. O oryginalności Ch. decyduje dostrzeżenie faktu, iż proces generowania zdań przebiega od poziomu wyższego do niższego. W myśl modelu procesu generacji Ch., zdanie ujmowane jest najpierw jako sekwencja jednostek syntaktycznych, następnie morfemów, a w ostatniej fazie - fonemów.

Rozważając możliwą formę gramatyk języków naturalnych (już w sformułowaniach z późniejszych prac) Ch. uważa, że gramatyka jest "idealnym modelem kompetencji użytkownika danego języka". Stwierdzenie to stanie się podstawą Ch. krytyki teoretycznych modeli języka: modelu matematycznej teorii informacji (gramatyki stanów skończonych) i gramatyki struktur fazowych. Gramatyka stanów skończonych - traktując generowanie zdań jako dołączanie kolejnych słów, przy czym słowo poprzednie ogranicza wybór słowa następnego - nie wyjaśnia pojawiania się relacji między słowami nie następującymi po sobie (Ch. ignoruje tutaj fakt, że z syntaktycznego punktu widzenia zdania języka naturalnego składają się nie ze słów, ale z fraz). Gramatyka struktur fazowych jest z kolei bardzo skomplikowanym modelem języka naturalnego, którego nie można uprościć przez odwołanie się do pewnych podstawowych własności formalnych języków naturalnych. Model gramatyki zaproponowany przez Ch. unika tych trudności; do gramatyki fazowej dołącza Ch. gramatykę transformatywną. Reguły transformacyjne operują na szeregu elementów składowych (o określonej strukturze), tworząc nowy szereg o odmiennej strukturze; mogą także usuwać lub dodawać do szeregu pewne morfemy. Reguły transformacyjne działają w ściśle określonej kolejności, przy czym jedne są obowiązkowe, a inne fakultatywne. Dzięki temu spośród zdań generowanych przez gramatykę można wydzielić tzw. zdania jądrowe, do których tworzenia użyto jedynie reguł obowiązkowych. Wszystkie inne zdania są derywowane z szeregów leżących u podstaw jednego lub więcej zdań jądrowych. Ch. pokazuje, że odwołanie się do historii transformacji pozwala wyjaśnić wieloznaczność zdań: każdemu ze znaczeń będzie odpowiadała inna historia generacji; historia generacyjna zdań o odmiennej strukturze i zbliżonym znaczeniu będzie się różniła o jedną transformację. Rozumienie zdania wymaga rekonstrukcji jego analizy na wszystkich poziomach gramatyki generatywnej. Powyższe rozważania stanowiły punkt wyjścia dla przeprowadzonej w następnych pracach krytyki lingwistyki tradycyjnej, która ograniczała się do analizy bezpośrednich składowych zdań, czyli - jak później to Ch. określił - jego struktury powierzchniowej.

Agnieszka Lekka-Kowalik

<--Powrót do haseł