CHISHOLM RODERICK MILTON -- filozof o orientacji analitycznej i fenomenologii realistycznej, ur. 27 XI 1916 w North Atlleboro (USA), zm. 19 I 1999 w Providence (tamże).

Studiował w Brown University, następnie w Harvard University. W 1942 uzyskał doktorat w Harvard University na podstawie pracy The Basic Propositions of Empirical Knowledge. Od 1947 do 1987 wykładał w Brown University (Providence, Rhode Island -- USA), a jako visiting professor m.in. w Harvardzie, Princeton, Salisburgu, Heidelbergu i w Grazu. Był naczelnym red. i współred. ,,Philosophy and Phenomenological Research", oraz współred. ,,Grazer Philosophische Studien". Przeł. na ang. i wydał wiele prac F. Brentana i A. Meinonga.

Najważniejsze prace Ch.: Perceiving. A Philosophical Study; Theory of Knowledge; (Teoria poznania); Person and Object. A Metaphysical Study; The First Person. An Essay on Reference and Intentionality; The Foundations of Knowing; Brentano and Intrinsic Value; On Metaphysics; A Realist Theory of Categories. An Essay on Ontology.

Ch. przeciwstawiał się rozmaitym formom redukcjonizmu (fenomenalizmowi, ekstensjonalizmowi i fizykalizmowi), rozwijając oryginalne poglądy, zwł. w zakresie epistemologii, metafizyki i etyki, nawiązując przede wszystkim do Brentana.

Za główną kwestię epistemologii uznał Ch. pytania: ,,co wiem?" oraz ,,co mogę wiedzieć?" Wiedza to prawdziwe i uzasadnione przekonania. Do problemu kryterium wiedzy, wg Ch., można podejść dwojako: sformułować kryterium, a następnie poszukiwać przekonań je spełniających, albo też uznać pewne przekonania za wiedzę i na tej podstawie sformułować kryterium. Sam Ch. opowiedział się za drugim z tych rozwiązań, w duchu Moora uznając, iż wiemy to, co zdroworozsądkowo uznajemy, że wiemy. Centralnym pojęciem epistemologii Ch. jest termin ,,pewne", zdefiniowany przez pojęcie pierwotne ,,bardziej uzasadnione niż". Za pomocą tego terminu Ch. zdefiniował również 15 kategorii epistemicznych, uporządkowanych od ,,z pewnością fałszywe" do ,,z pewnością prawdziwe". Na tej podstawie wprowadził pojęcie przekonania ,,epistemicznie lepszego" i wymogu preferowania: jeżeli podmiot S jest bardziej usprawiedliwiony w posiadaniu przekonania, że p, niż w przekonaniu, że q, to S powinien preferować p w stosunku do q.

Zdaniem Ch., mamy wiele pewnych przekonań, gdyż niektóre nasze stany mentalne są ,,autoprezentujące" (self-presenting) i dlatego nie wymagają żadnego dodatkowego usprawiedliwienia czy oczywistości: jeżeli sądzę, że widzę kota i jestem o tym przekonana, to przekonanie to jest pewne (podobnie: ,,sądzę, że chcę, że zamierzam, że boję się, że wierzę itp). Nawiązując do idei Ducasse'a, Ch. rozwinął tzw. przysłówkową teorię doświadczenia. Wg Ch., analizę doświadczenia w terminach podmiot -- przedmiot czy danych zmysłowych należy zastąpić analizą w terminach sposobu doświadczania. Wyrażenie ,,widzę czerwony przedmiot" sugeruje podmiotowo-przedmiotową strukturę doświadczenia. Jest to mylące, tak jak mylące jest wyrażenie ,,tańczę walca". Nie ma przedmiotu zw. ,,walcem", który jest tańczony -- jest tylko nasze tańczenie w pewien specyficzny sposób. Podobnie należy mówić, iż ,,widzę czerwono", ,,słyszę dzwoniąco" itp. Własność ,,prezentowania się czerwono" jest autoprezentująca, a więc przekonanie: ,,widzę czerwono", jest pewne.

Odrzucając holizm, Ch. bronił istnienia wiedzy apriorycznej dotyczącej koniecznych związków między własnościami. Związki te każdy, kto rozumie, co znaczy mieć owe własności, może ująć. Do zdań apriorycznych należą np.: ,,jeżeli coś ma powierzchnię, to ma barwę"; ,,kolor pomarańczowy leży między żółtym i czerwonym".

Nawiązując do Brentana, Ch. głosił tzw. tezę o prymacie tego, co intencjonalne. Refleksja nad ,,ja" i nad tym, co znaczy ,,myśleć", dostarcza nam klucza do zrozumienia fundamentalnych kategorii rzeczywistości. Zdaniem Ch. -- a wbrew W. Sellarsowi -- fakt, iż poprzez język potrafimy odnosić się do rzeczywistości, można wyjaśnić w terminach intencjonalności myśli (zdolności myślenia o rzeczach), a nie odwrotnie. Rozwinięciem tych idei jest przedstawiona w The First Person koncepcja myślenia ,,de re" i obiektywnego odniesienia, oparta na pierwotnym terminie ,,bezpośredniej atrybucji". Bezpośrednia atrybucja stanowi pierwotną formę sądu, na której opierają się wszystkie inne. Koncepcja ta posłużyła Ch. do wyjaśnienia kategorii konieczności ,,de re", odwołującej się do idei, iż przedmioty mają pewne własności w sposób konieczny, a my możemy te własności poznać. Zdaniem Ch., nie można budować metafizyki bez pojęć intencjonalnych. W metafizyce Ch. uznał za istniejące jedynie indywidua, przypadłości i stany. Za pomocą tych kategorii definiował zbiory, klasy, światy możliwe czy stany rzeczy.

Ch. bronił tezy, iż tylko osoby (podmioty myślące) mogą mieć intencjonalne własności, a więc tylko one mogą działać oraz są wolne i odpowiedzialne za niektóre ze swych czynów. Uważał, iż wolność osoby i działanie nie dadzą się wyjaśnić ani w terminach determinizmu, ani w terminach indeterminizmu świata przyrody. Ch. rozwinął teorię przyczynowania przez działającego. Akceptując indeterminizm w świecie, wymagał innej formy przyczynowania do działania. Uznał bowiem możliwość wolnego wyboru -- żadne warunki wewnętrze czy zewnętrzne nie są wystarczające jako przyczyny wyboru raczej x niż y (gdyby tak było, mielibyśmy do czynienia z tzw. transeunt causation, charakterystyczną dla świata zdarzeń). Musi nastąpić autodeterminacja -- ostatecznie sam działający jest przyczyną aktu wyboru i następującego po nim działania (personal causation).

W etyce Ch. rozwinął teorię wartości wsobnych, uporządkowanych hierarchicznie i prowadzących do równie hierarchicznie uporządkowanych zobowiązań moralnych. Ch. uchodzi też za odkrywcę paradoksu, zw. paradoksem Chisholma, pokazującego, iż formalizacja tzw. imperatywu zadośćuczynienia w zwykłych logikach deontycznych prowadzi do sprzeczności logicznej. Agnieszka Lekka-Kowalik

<--Powrót do haseł