CEL (gr. telos, to hou heneka, skopós, peras, łac. finis, terminus) - to, ze względu na co następuje działanie; to, co stanowi kres działania.

C. stanowi czynnik wchodzący w sposób analogiczny w strukturę wszelkiego działania. W filozofii c. może być rozumiany jako: 1) coś, co kończy działanie (kres działania) - finis terminus, finis qui; 2) czynność (aktualizacja), dzięki której osiąga się zamierzone dobro - finis quo; 3) osoba, do której dobro pożądane podporządkowuje czynnik pożądający - finis qui; 4) motyw, ze względu na który powstaje czynność (działanie) - finis cuius gratia. Decydujące znaczenie przy interpretacji działania ma rozróżnienie pomiędzy c. jako kresem działania a c. jako motywem działania. Kres jest etapem zamykającym (kończącym) działanie, jednak przy wyjaśnianiu istoty działania kres jest warunkiem niewystarczającym - nie jest bowiem ostateczną racją powstawania i istnienia działania. Dopiero c. jako motyw, ze względu na który zaczyna się działanie (wytrącenie bytu z bierności, możności do działania), jest racjonalnym i rzeczowym uzasadnieniem wszelkiego działania. W wyjaśnianiu działania została uwzględniona zarówno rola przedmiotu - "to, ze względu na co następuje działanie", jak i realna łączność z podmiotem poprzez motyw.

C. utożsamia się z dobrem jako właściwością transcendentalną bytu, ostatecznie uzasadniającą wszelkie działanie. C. wyróżniany osobno ze względu na funkcję - jest dobrem, o ile doprowadza do działania (pożądanie) i aktualizuje działanie. Nie jest on z tego powodu tylko poznawczym ujęciem dobra, ale stanowi realny wyraz amabilnego sposobu istnienia bytu. Dlatego dążenie do dobra i upodobanie w dobru (miłość) jest realizacją działania, którego c. stanowi podstawę. Stąd rolę poznawczego sformułowania transcendentalnego dobra jako c. pełni zasada celowości - omne agens agit propter finem (wszystko, co działa, działa dla celu); wprost jako c. określa się przyczynę celową, która jest uznawana za realny czynnik (składnik) bytu i rację sprawstwa, traktowaną analogicznie dla całej rzeczywistości.

Powiązanie c. z transcendentalnym dobrem pozwala na racjonalne wyjaśnianie wszelkich zmian zachodzących w świecie. Szczególną rolę pełni c. w wyjaśnianiu ludzkiego wolitywnego działania, które ze względu na swój relacyjny charakter domaga się ostatecznego odniesienia do dobra. Dlatego c. służy do wyjaśniania i interpretacji zasadniczych dla człowieka dziedzin życia osobowego: poznania, moralności, sztuki i religii.

Paweł Gondek

CEL W ASPEKCIE ETYCZNYM to kres świadomego działania; w sensie przedmiotowym - przedmiot zamierzonego działania, punkt do którego działanie jest skierowane lub skutek działania; w sensie podmiotowym - racja, powód lub motyw działania.

W etyce pojęcie c. występuje w związku z określeniem powinności moralnej (moralnego dobra i zła czynu) oraz z ujęciem wyznaczników moralności aktu ludzkiego.

Zwolennicy deontologizmu definiują powinność oraz moralne dobro i zło czynu z wyłączeniem c., poprzez zgodność czynu z nakazem autorytetu zewnętrznego (heteronomia) lub wewnętrznego (autonomia) w stosunku do podmiotu czynu; inni określają powinność, a następnie moralne dobro i zło czynu, przez jego stosunek do ostatecznego c. człowieka, czyli dobra uznawanego za najwyższe (teleologizm), które jednocześnie uszczęśliwia człowieka (eudajmonizm). W zależności od sposobu rozumienia dobra oraz osób, które w działaniu stanowią dobro najwyższe jako przedmiot działania celowego, teleologizm przybiera postać: 1) hedonizmu (dobro najwyższe i szczęście polegają na doznawaniu zadowolenia) indywidualistycznego (Arystyp z Cyreny) lub społecznego, zw. utylitaryzmem (J. Bentham, J. S. Mill, M. Schlick, V. Kraft); 2) perfekcjonizmu, głoszącego, że najwyższym dobrem jest samourzeczywistnienie (Arystoteles, E. Fromm, M. Oraison). Zwolennicy teleologizmu usiłują wykazać, że moralna powinność i moralne dobro czynu mają obiektywne uzasadnienie (niezależne od wszelkiego nakazu) w podstawowych potrzebach człowieka, których zaspokojenie jest c. i właściwym motywem wszelkiego działania. Powinność moralną uważa się więc za powinność stosowania odpowiedniego środka do c., uwarunkowaną pragnieniem tego c.; wyraża się ją w zdaniu warunkowym, a więc prakseologicznie, a nie aksjologicznie (aksjologia).

C. występuje w etyce również przy określaniu wyznaczników moralności czynu ludzkiego, tj. intencji działania, czyli motywu (finis operantis), skłaniającego podmiot do działania, oraz tzw. przedmiotu (finis operis), czyli tego, ku czemu działanie zmierza obiektywnie, niezależnie od intencji działającego. W obu przypadkach (intencja, przedmiot) c. działającego i działania pełni z osobna rolę warunku koniecznego i zarazem niewystarczającego dla określenia moralnego dobra czynu, tj. jego zgodności z normą, podczas gdy stwierdzenie niezgodności któregokolwiek z nich z tą normą wystarcza dla określenia moralnego zła czynu.

Tadeusz Styczeń

<--Powrót do haseł