CASSIRER ERNST - filozof neokantysta, przedstawiciel szkoły marburskiej, twórca filozofii form symbolicznych, ur. 28 VII 1874 we Wrocławiu, zm. 13 IV 1945 w Nowym Jorku.

Mając 18 lat rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie w Berlinie, jednak zrezygnował z nich dość szybko na rzecz nauk przyrodniczych, literatury i historii sztuki. Pod wpływem wykładów G. Simmela zainteresował się filozofią Kanta. W 1899 uzyskał doktorat z filozofii. W 1901 przeniósł się do Berlina, gdzie przez kilka lat pracował samodzielnie nad dziełem dotyczącym nowożytnej teorii poznania. W 1906 uzyskał habilitację na uniwersytecie w Berlinie. W 1919 uzyskał stanowisko prof. filozofii w nowo powstałym uniwersytecie w Hamburgu. Od tego czasu rozpoczął się najważniejszy okres twórczości C.; jego ukoronowaniem było napisane w latach 1923-1929 dzieło prezentujące filozofię form symbolicznych. W 1929 wybrany został na rektora uniwersytetu w Hamburgu.

Gdy w 1933 Hitler objął władzę, C. udał się na emigrację. Najpierw wyjechał do Anglii, gdzie przez dwa lata wykładał w Oxfordzie; następne lata spędził w Szwecji. W 1939 uzyskał obywatelstwo szwedzkie, jednak na skutek działań wojennych w 1941 wyjechał do USA, gdzie wykładał na uniwersytetach w Yale i Nowym Jorku.

Najważniejsze prace C.: Das Erkenntnisproblem in der Philosophie und Wissenschaft der neueren Zeit; Substanzbegriff und Funktionsbegriff. Untersuchungen über die Grundfragen der Erkenntniskritik; Freiheit und Form; Kants Leben und Lehre; Idee und Gestalt; Die Philosophie der symbolischen Formen; An Essay on Man. An Introduction to a Philosophy of Human Culture (Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury); The Myth of the State.

C. był jednym z najwybitniejszych przedstawicieli neokantyzmu. Nurt ten za najważniejsze osiągnięcie filozoficzne Kanta uznawał pogląd o aktywnej roli intelektu ludzkiego w procesie poznania. C. należał do szkoły marburskiej, której głównym przedmiotem zainteresowania było określenie logicznej struktury poznania naukowego, a zwł. form a priori, dzięki którym intelekt ujmuje rzeczywistość.

Działalność filozoficzna C. dzieli się na dwa okresy. W pierwszym, trwającym do końca I wojny światowej, zajmował się zwł. teorią poznania, którą jako neokantysta uznawał za właściwy przedmiot filozofii. Uważał, że pojęcia nie opisują rzeczywistości, lecz są wytworem intelektu, przejawem porządkującej dane doświadczenia działalności podmiotu. C. w istotny sposób rozwinął jednak poglądy Kanta. Kantowskie analizy dotyczyły jedynie poznania naukowego (struktury sądów naukowych oraz ich możliwości), dlatego przedstawione przez niego kategorie a priori odnosiły się jedynie do tego typu poznania. Natomiast C. punktem wyjścia swoich rozważań uczynił fakt istnienia kultury. W rezultacie nie ograniczał aprioryzmu do wiedzy teoretycznej, lecz uznał, że występuje on we wszystkich rodzajach ludzkiego poznania.

Przyjęcie odmiennego punktu wyjścia doprowadziło także do innego rozumienia roli intelektu w poznaniu. U Kanta ludzki umysł podporządkowany był stałym kategoriom a priori, C. natomiast przypisywał intelektowi zdolność tworzenia nowych struktur. Doprowadziło go to do koncepcji symbolizmu, która stanowiła punkt wyjścia dla stworzonej w drugim okresie jego działalności filozofii kultury.

Podstawę koncepcji C. stanowiło przekonanie, że człowiek poznaje otaczającą go rzeczywistość nie bezpośrednio, ale poprzez tworzone przez siebie formy symboliczne. Dlatego, modyfikując klasyczną definicję człowieka jako "zwierzęcia rozumnego", C. określał człowieka mianem "zwierzęcia tworzącego symbole" (animal symbolicum).

C. podkreślał, że umysł pełni w poznaniu niezwykle istotną rolę, polegającą na przekształcaniu chaosu wrażeń w uporządkowany świat kultury. Odrzucał pogląd, że poznanie rozpoczyna się od stwierdzenia faktów empirycznych, które następnie są analizowane i porządkowane przez ludzki intelekt. Jego zdaniem, nigdy nie mamy do czynienia z "czystymi danymi doświadczenia". Owe dane są zawsze elementem pewnej całości. Muszą zatem istnieć pewne pierwotne zasady, pozwalające na takie ich ujmowanie. Te pierwotne zasady porządkowania doświadczenia to właśnie formy symboliczne, które są wynikiem działalności ludzkiego umysłu. Każda forma symboliczna jest swoistą strukturą organizującą dane różnorodnych doświadczeń w postaci syntezy tworzącej odrębny całościowy obraz świata. C. wyróżnia następujące formy symboliczne: mit, religię, język, sztukę, naukę; dopuszcza także możliwość innych form, takich jak moralność czy technika. Wszystkie formy tworzą funkcjonalną jedność, gdyż warunkują tworzenie syntez poznawczych, tj. całościowych obrazów świata. Tylko uznanie istnienia form symbolicznych pozwala, wg C., wyjaśnić ogólny charakter ludzkiego poznania.

Zgodnie z zasadami kantowskiego aprioryzmu C. przyjmował, że symbole stanowią świat idealny, zbudowany przez człowieka. Nie mają zatem odpowiedników w realnie istniejącej rzeczywistości. Za ich pomocą człowiek obiektywizuje jedynie własne stany psychiczne; wytwarza je w celu uporządkowania danych doświadczenia. Symbole służą ponadto ułatwieniu porozumienia między ludźmi. Posługując się nimi, człowiek przekracza granice fizycznego świata, wkraczając w świat symboliczny. Symboli przybywa w miarę rozwoju ludzkiej kultury; ich nagromadzenie powoduje, że wszelkie poznanie nie może się bez nich obyć. W efekcie dochodzi do tego, że człowiek nie potrafi się już bezpośrednio ustosunkować do rzeczywistości; zamiast niej, bada jedynie symbole - narzędzia, którymi posługiwał się dla jej opisania.

Filozofia kultury C., zw. często symbolizmem, powstała w opozycji do naturalizmu, panującego w myśli europejskiej od czasu pozytywizmu. Naturalizm akcentował społeczne uwarunkowania zjawisk kulturowych i postulował zastosowanie metodologii nauk przyrodniczych do ich badania, C. uważał natomiast, że takie traktowanie pomija zasadniczą różnicę, istniejącą między człowiekiem a zwierzęciem; polega ona na tym, że człowiek ma zdolność tworzenia kultury. Kultura jest sferą, w której człowiek, dążąc do rozwoju wartości duchowych, przekracza swoje biologiczne potrzeby. Stanowi ona, wg C., wynik symbolicznej działalności ludzkiego intelektu. Dlatego symbole są obecne we wszystkich dziedzinach kultury. Symbolizm, jako ogólna teoria kultury, bada struktury logiczne, reprezentowane przez poszczególne formy kultury, i zmierza do ustalenia występujących w niej prawidłowości.

Robert T. Ptaszek

<--Powrót do haseł