CARNAP Rudolf -- filozof, logik, metodolog, przedstawiciel logicznego pozytywizmu, teoretyk modalności oraz prawdopodobieństwa, ur. 18 V 1891 w Ronsdorf (Nadrenia), zm. 14 IX 1970 w Los Angeles.

C. studiował filozofię, fizykę oraz matematykę na uniwersytecie w Jenie oraz Fryburgu. W 1910 oraz w latach 1913-1914 uczęszczał C. w Jenie na wykłady z logiki prof. matematyki G. Fregego. Głównym przedmiotem zainteresowań C. w tym czasie była fizyka. Od wybuchu wojny do 1917 służył w wojsku, następnie przeniósł się do Berlina, gdzie u A. Einsteina rozpoczął studia nad teorią względności. W 1919 zapoznał się z Principia Mathematica B. Russella i A. Whiteheada. W 1921 ukończył pracę doktorską Der Raum. Ein Beitrag zur Wissenschaftslehre, poświęconą filozoficznej analizie pojęcia przestrzeni. Pierwsze prace C. dotyczyły podstaw fizyki: pojęcia przyczynowości i teorii czasoprzestrzeni. W 1923 został C. przedstawiony M. Schlickowi. W 1925 na zaproszenie Schlicka C. odwiedził Koło Wiedeńskie, rok później przeniósł się do Wiednia, gdzie został prywatnym docentem i uczestniczył w pracach Koła Wiedeńskiego. W 1929 z H. Hahnem i O. Neurathem opublikował manifest Koła.

W 1930 C. założył czasopismo "Erkenntnis", które stało się głównym organem logicznych pozytywistów. C. był prof. filozofii przyrody na uniwersytecie w Pradze (1931-1935). Następnie przeniósł się do USA i w 1941 otrzymał obywatelstwo. W latach 1936-1952 był prof. filozofii na uniwersytecie w Chicago, a od 1954 objął katedrę filozofii w Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles, którą kierował do 1961. W latach 1950-1963 pracował nad komentarzami do swojej filozofii oraz autobiografią.

Najważniejsze prace C.: Der Raum. Ein Beitrag zur Wissenschaftslehre; Physikalische Begriffsbildung; Der logische Aufbau der Welt; Wissenschaftliche Weltauffassung der Wiener Kreis; Uber Protokolsatze; Uberwindung der Metaphysik durch logische Analyse der Sprache; Die physikalische Sprache als Universalsprache der Wissenschaft; Logische Syntax der Sprache (Logiczna składnia języka); Philosophy and Logical Syntax (Filozofia i składnia logiczna); Testability and Meaning; Meaning and Necessity; Logical Foundations of Probability; Empiricism, Semantics, and Ontology; The Continuum of Inductive Methods; Meaning Postulates.

Chociaż poglądy C. miały kilka faz, to jednak zawsze uważał, że podstawową dyscypliną filozoficzną jest epistemologia formalnie uprawiana, czyli logika. Początkowo starał się podać w logice epistemologiczne uzasadnienie obiektywności wiedzy naukowej, następnie opracował -- na gruncie syntaktyki -- podstawy swojej teorii języka, dla której w latach 40. podał odpowiednik semantyczny, by ostatecznie poszerzyć zakres stosowania logiki na pojęcia modalne oraz teorię indukcji.

Tradycyjnie interpretuje się C. jako kontynuatora empiryzmu bryt. Badania historyczne z lat 90. XX w. nad filozofią C. ujawniają, że podobieństwo jego poglądów z filozofią B. Russella jest pobieżne, gdyż C. pozostawał pod wpływem neokantyzmu.

Akademicką sławę przyniosła C. książka Der logische Aufbau der Welt. Przedstawia ona system definicji, które rozpoczynają się od formalnego ukonstytuowania przedmiotów czyjegoś doświadczenia, a następnie przechodzą do ukonstytuowania pozostałych rodzajów przedmiotów. Z metodologicznego punktu widzenia zasadnicze jest tu pojęcie redukowalności pojęć: pojęcie x jest redukowalne do zbioru pojęć A, jeżeli każde zdanie dotyczące x może być przekształcone (z zachowaniem wartości logicznej) na zdanie dotyczące pojęć należących do zbioru A. To przekształcenie dokonuje się za pomocą, tzw. definicji konstytucyjnej. Następnie definicje konstytucyjne są zestawiane w odpowiednią strukturę, która pozwala zredukować daną dziedzinę do znacznie węższej grupy pojęć, zw. bazą. Powstałą w ten sposób całość nazwał C. systemem konstytucyjnym; jest to struktura złożona z precyzyjnych definicji i twierdzeń i wyrażona w języku współczesnej logiki.

Dziedziną, dla której C. zamierzał skonstruować system konstytucyjny w Der logische Aufbau, były wszystkie znane (lub poznawalne) przedmioty, dlatego tę książkę uznaje się za wyraz jego poglądów epistemologicznych. Przedmioty, które są nam znane, C. dzielił na 4 podstawowe grupy: prywatne, psychiczne, czyli czyjeś subiektywne doświadczenie; fizyczne; inne umysły; społeczno-kulturowe. System konstytucyjny miał udzielić odpowiedzi na pytanie, jak możliwe jest powstanie obiektywnej, publicznej wiedzy naukowej, skoro nasze doświadczenie jest subiektywne i prywatne.

Problem ten wyznaczał hierarchię przedmiotów oraz kolejność postępowania -- bazą wszystkich przedmiotów są przedmioty prywatne, subiektywne przeżycia wewnętrzne podmiotu ("baza solipsystyczna"). Za podstawową spośród subiektywnych doświadczeń C. uznał prostą asymetryczną relację zapamiętania podobieństwa -- Er -- którą zdefiniował następująco: Er (x, y) zachodzi między dwoma przedmiotami (doświadczeniami) x oraz y, jeżeli x jest zapamiętane jako podobne do y. Za pomocą tego pojęcia, wykorzystując wyłącznie strukturalne własności tej relacji, możemy zdefiniować podstawowe doświadczenia jako dziedzinę relacji Er. W ten sposób C. zdefiniował klasę jakości, podobieństwo jakości, klasę wrażeń zmysłowych, wrażenie zmysłowe, sąsiadujące kolory oraz skonstruował świat czasowo-przestrzenny i wskazał, jak przypisać w nim wrażenia zmysłowe poszczególnym punktom. Dzięki temu zdefiniował przedmioty wizualne oraz kategorię "moje własne ciało"; następnie przystąpił do konstrukcji świata percepcji, świata biologicznego, a wreszcie innych ludzi i przedmiotów społeczno-kulturowych.

C. podkreślał, że wybór bazy solipsystycznej jest kwestią metodologiczną, a nie metafizyczną, gdyż motywowany jest wyłącznie tym, aby porządek konstytucji odzwierciedlał porządek epistemologiczny. Możliwe jest zatem wybranie bazy fizykalistycznej lub bazy psychicznej, wykraczającej poza subiektywne przeżycia psychiczne. Istotne jest również to, że konstytucja nie ma za zadanie odzwierciedlenia przebiegu procesów psychicznych, lecz ma być racjonalną rekonstrukcją konstytuowania pojęć intersubiektywnych (zwł. pojęcia obiektywnej wiedzy naukowej) na podstawie prywatnego, subiektywnego doświadczenia. Swoją teorię konstytucji C. uznał za metafizycznie neutralną.

Wykorzystanie narzędzi logicznych oraz odwoływanie się wyłącznie do własności strukturalnych analizowanych pojęć w systemach konstytucyjnych w Der logische Aufbau nie jest tylko -- jak u Russella -- instrumentalnym wykorzystaniem najnowszych zdobyczy logiki do wyrażenia sformułowanych niezależnie poglądów epistemologicznych. Logiczne własności strukturalne występujące we wszystkich rodzajach obiektów, do których odwołuje się C., stanowią warunek konieczny tego, aby można było sensownie sformułować problemy epistemologiczne, zwł. podstawowy problem uzasadnienia obiektywności wiedzy naukowej na podstawie subiektywnych wrażeń zmysłowych. Wydaje się, że C. zastosował pogląd neokantystów o zrelatywizowaniu a priori do poszczególnych dziedzin, w rezultacie czego różne dziedziny rzeczywistości mają odpowiednie dla siebie zestawy pojęć apriorycznych. W dziele tym C. pozostał ambiwalentny co do tego, czy taką aprioryczną strukturę w epistemologii wyznaczają pojęcia logiki czy struktura matematyczna nauk fizykalnych. Ta ambiwalencja stała się powodem, dla którego C. zrezygnował w dalszych pracach z podejmowania explicite problemów epistemologicznych; nigdy jednak nie przestał traktować logiki jako formalnie uprawianej teorii epistemologicznej, co ujawniają zwł. jego późne prace z zakresu teorii prawdopodobieństwa.

Pod wpływem L. Wittgensteina przeszedł C. od stanowiska neutralności metafizycznej do ataku na metafizykę: zagadnienia metafizyki, zwł. problem realizmu i idealizmu, są pseudoproblemami. Szczególną rolę odegrała tu zasada weryfikowalności, którą C. przejął od Wittgensteina. Zgodnie z nią znaczenie zdania określone jest przez warunki jego weryfikowalności, a zdanie jest sensowne, gdy jest weryfikowalne. Spośród zdań, które nie mają odniesienia do empirii, za sensowne C. uznał zdania pozbawione treści faktualnej, a więc zdania matematyki, logiki, a generalnie -- zdania opisujące strukturę języków, w których występują zdania mające sens empiryczny. Wszystkie zdania metafizyki, etyki i estetyki C. uznał za pozbawione sensu, gdyż nie spełniają one empirycznych kryteriów znaczenia.

Kluczowe dla poglądów logicznych pozytywistów, a zwł. dla C., było odróżnienie: analityczne -- syntetyczne. C. podawał różne definicje tej opozycji, jednak najbardziej charakterystyczne dla jego poglądów wydaje się definiowanie jej za pomocą semantycznego pojęcia prawdy logicznej (zdanie jest prawdziwe logicznie, gdy jego prawdziwość zależy wyłącznie od reguł semantycznych danego języka): zdanie jest analitycznie prawdziwe (fałszywe) wtedy i tylko wtedy, gdy jest logicznie prawdziwe (fałszywe). Zdanie jest analityczne wtedy i tylko wtedy, gdy jest analitycznie prawdziwe albo analitycznie fałszywe. W późniejszym okresie C. definiował zdania analityczne jako wyprowadzalne ze zbioru postulatów znaczeniowych (zdań definiujących znaczenie terminów pozalogicznych w teorii naukowej). Pojęcie analityczności -- pod wpływem dyskusji z Quinem -- zrelatywizował C. do teorii i języka.

C. wyróżniał 2 rodzaje zdań bezsensownych: zdania, które zawierają słowo nie mające odniesienia empirycznego, oraz zdania, których składowe mają odniesienie empiryczne, ale są niepoprawne składniowo, np. zdanie M. Heideggera "Das Nichts selbst nichtet" (Nicość się nicuje) popełnia oba rodzaje błędów: "nichtet" jest słowem bezsensownym, a "Nichts" jest użyte rzeczownikowo (zamiast jako negacja kwantyfikatora szczegółowego). Wymóg weryfikowalności zastąpił C. później wymogiem konfirmowalności.

Z ostrą polemiką wobec Der logische Aufbau wystąpił O. Neurath (tzw. debata na temat zdań protokolarnych), kwestionując w konstrukcji C. fenomenalistyczną bazę, która implikowała, że ostatecznym potwierdzeniem tez naukowych są fenomenalistyczne zdania o bezpośrednio danych i subiektywnych wrażeniach zmysłowych. Wg Neuratha, za zdania bazowe (protokolarne -- Protokolsätze) należy uznać najprostsze zdania opisujące przedmioty fizyczne (fizykalizm). C. przejął stanowisko Neuratha, twierdząc, że zdania protokolarne powinny być ilościowymi opisami określonych punktów czasoprzestrzeni. W rygorystycznym ujęciu C. zdania wszystkich nauk (nie tylko fizyki, ale i biologii czy psychologii) są logicznie równoważne fizycznym zdaniom protokolarnym. Za wyższością języka fizykalistycznego przemawia to, że jest on dostępny wielu zmysłom, jest intersubiektywny oraz uniwersalny (jest jednorodną podstawą dla przekładu zdań wszystkich nauk). Jednak przyjęte przez C. weryfikacyjne kryterium znaczenia oraz pojęcie redukcyjnego przekładu stały się przedmiotem ostrych kontrowersji.

Wraz z fizykalizmem przejął C. od Neuratha tezę o jedności nauk: wszystkie nauki są w zasadzie jedną nauką (ich wspólnym językiem jest język fizykalistyczny), która obecnie jest podzielona tylko ze względów praktycznych. Ta teza wymierzona była zwł. przeciw podziałowi na nauki przyrodnicze i humanistyczne, co miało, wg C., zapobiec stosowaniu ścisłych metod naukowych w naukach humanistycznych i społecznych.

Ze względu na krytykę Der logische Aufbau oraz zniechęcenie do zagadnień epistemologicznych, zajął się C. problematyką logiczną. Ważny etap jego myśli otwiera opublikowanie w 1934 Logische Syntax der Sprache. Generalnie w filozofii logiki C. przyjmował Fregego stanowisko logicyzmu, jednak bliskie były mu pewne aspekty formalizmu D. Hilberta oraz intuicjonizmu L. E. J. Brouwera. W Logische Syntax der Sprache -- pod wpływem formalizmu -- eksponował C. odróżnienie języka przedmiotowego (języka będącego przedmiotem badania) oraz metajęzyka (języka, w którym formułuje się teorię języka przedmiotowego); za jego pośrednictwem oraz korzystając z technik pol. logików, zmierzał do systematycznego opracowania teorii języka.

C. skonstruował 2 języki, z których tylko tzw. język I jest określony, tzn. wszystkie jego stałe są wyliczone, a kwantyfikatory mają ściśle ograniczony zakres stosowalności. Język I ma wiele cech, których wymagają intuicjoniści, jest też -- wg C. -- reprezentatywny dla konstrukcjonistów czy finitystów (Brouwer i A. Heyting wyrażali przeciwną opinię). Tzw. język II miał być natomiast reprezentatywny dla matematyki klasycznej. C. określił swoje stanowisko wobec wyboru jednego z tych języków za pomocą słynnej zasady tolerancji: każdemu wolno wybrać taki język, jaki najbardziej odpowiada jego zapotrzebowaniom (konwencjonalizm i pragmatyzm), a więc nie ma jednej prawdziwej i jedynie poprawnej logiki. Wyboru dokonuje się ze względu na użyteczność, a nie słuszność logiki.

W Logische Syntax der Sprache podjął C. charakterystykę ogólnej struktury dowolnego języka, na którą składają się: reguły tworzenia i przekształcania oraz podstawowe pojęcia dotyczące wyprowadzalności, dowodu, odrzucania, rozstrzygalności, konsekwencji, prawomocności i nieokreśloności. Każdy język zawiera subjęzyk, którym rządzą wyłącznie reguły logiczne. Dzięki zdefiniowaniu tych pojęć, C. określił także przekładalność dwóch języków, a ogólnie -- płaszczyznę, na której można porównać dwa dowolne języki.

Pojęciem użytecznym dla badań w metamatematyce okazało się zdefiniowane przez C. syntaktycznie pojęcie konsekwencji. Najpierw C. zdefiniował nową regułę inferencji (reguła omega): z przesłanek P(1),..., P(n+1), możemy wyciągnąć wniosek . Na tej podstawie definiuje logiczną konsekwencję: zdanie P jest logiczną konsekwencją zbioru zdań X wtedy i tylko wtedy, gdy istnieje dowód P oparty na zbiorze X (przy dowodzie P dopuszczalna jest reguła omega). Do systemów formalnych, które posługują się regułą omega, nie stosuje się twierdzenia K. Gödla.

C. wyciągnął następujący wniosek dla filozofii: filozofia powinna być analizą języka nauki wykorzystującą opracowane przez C. narzędzia pojęciowe. Pseudoproblemy mają źródło w pomieszaniu trybu materialnego (słowo używane jest w referencji do przedmiotu) i formalnego (słowo oznacza inne słowa), niektóre zdania filozoficzne są formułowane na pozór w trybie materialnym -- a więc tak, jakby mówiły coś o świecie -- ale po bliższej analizie okazuje się, że są sformułowane w trybie formalnym, a więc że dotyczą słów, zdań lub innych elementów języka.

Pod wpływem krytyki, m.in. ze strony K. Poppera, C. osłabił kryterium znaczenia oraz pojęcie redukowalności. Pierwotnie redukowalność określał jako równoważność logiczną, następnie stwierdził, że istnieją pewne warunki takiej redukowalności, np. aby uznać za równoważne wyrażenia "substancja jest rozpuszczalna w wodzie" (termin dyspozycyjny) oraz "substancja rozpuszcza się w wodzie" (termin obserwacyjny) musi być spełniony warunek polegający na umieszczeniu tej substancji w wodzie. Niemożliwa jest zatem pełna przekładalność jednych zdań na drugie, co pierwotnie postulował C., gdyż w wielu przypadkach dysponujemy tylko cząstkowymi definicjami terminów naukowych. A zatem nie wszystkie zdania nauki są logicznie równoważne zdaniom protokolarnym, lecz są do nich redukowalne w sensie słabym.

W Testability and Meaning przyznał C., że hipotezy naukowe nigdy nie mogą być całkowicie zweryfikowane przez doświadczenie, gdyż wymagałoby to nieskończonej liczby zdań obserwacyjnych. Zamiast zatem mówić o weryfikowalności zdań naukowych, C. zaproponował nowe ujęcie -- konfirmację (potwierdzenie). Zdanie jest potwierdzone, jeżeli zdania obserwacyjne są jego konsekwencjami. Ponadto C. zrezygnował z warunku sensowności jako pełnej definiowalności terminu za pomocą terminów obserwacyjnych, zastępując ją definicjami cząstkowymi, które określają warunki konieczne lub wystarczające, ale nie zawsze jedne i drugie zarazem.

C. koncepcja języka uległa zmianie w latach 40. pod wpływem formalnej semantyki A. Tarskiego; w Introduction to Semantics (C 1942) C. podał semantyczną definicję wielu podstawowych pojęć swojej teorii języka, które dotychczas definiował syntaktycznie: zakres, ekstensjonalność, analityczność, implikacja. Zmienił także poglądy na zadania filozofii -- oprócz metajęzykowej analizy może ona także podjąć zagadnienie znaczenia wyrażeń i właśnie semantyczna analiza jest najbardziej odpowiednim zadaniem dla filozofii.

W Meaning and Necessity podjął C. próbę poszerzenia zakresu stosowalności logiki na pojęcia nieekstensjonalne (modalne). Podstawowa para pojęć to ekstensja i intensja, które eksplikował C. na gruncie pojęć semantycznych logiki klasycznej oraz jej metajęzyka (np. "konieczne, że p" znaczy tyle, co "logicznie prawdziwe, że p"). Skonstruował także logikę modalną, której rachunek zdań jest równoważny C. I. Lewisa systemowi S5.

Kolejną próbą poszerzenia stosowalności logiki było podjęcie przez C. opracowania logiki indukcji jako uogólnienia logiki dedukcyjnej, a tym samym opracowania najogólniejszej (epistemologicznej) teorii uzasadniania i wiedzy. Początki tego przedsięwzięcia -- do którego zachęcił go H. Feigl -- sięgają lat 40. XX w., jednak pierwsze systematyczne studium pt. Logical Foundations of Probability opublikował C. w 1950. Przypomina ono pod wieloma względami Der logische Aufbau, gdyż jest również monumentalną konstrukcją logiczną, przechodzącą od podstaw po pełny gmach wiedzy naukowej.

Logikę indukcji rozumiał C. jako teorię pojęcia konfirmacji; podobnie jak logika dedukcji jest teorią konsekwencji logicznej. Konfirmację rozumiał jako asymetryczną relację dwóch zdań, przy czym ostatecznie zmierzał do traktowania jej jako pojęcia ilościowego, któremu można w przypadku dowolnej pary zdań przypisać wartość liczbową: c(h, e) = r (gdzie: h to hipoteza, e dane obserwacyjne zebrane podczas eksperymentu lub obserwacji, r to wartość liczbowa wyrażająca stopień konfirmacji hipotezy przez dane obserwacyjne). Uwzględniając prace Reichenbacha oraz charakterystyczną dla siebie dychotomię analityczne -- syntetyczne, C. wyróżnił 2 pojęcia konfirmacji: empiryczne oraz logiczne. Logika indukcji miała być teorią logicznego pojęcia konfirmacji rozumianego jako uogólnienie pojęcia konsekwencji (pomiędzy 0 i 1 wprowadza się kontinuum wartości liczbowych). Wszystkie twierdzenia logiki indukcji o postaci "c(h, e) = r" są więc dla C. zdaniami analitycznymi i ich wartość logiczna nie zmieni się bez względu na postęp naukowy.

Aby możliwe było określenie wartości stopnia konfirmacji dowolnych dwóch zdań, muszą one należeć do jednego języka (przypominającego język I z Syntax), który jest tak skonstruowany, iż dopuszcza tylko skończoną liczbę prostych symboli. Na podstawowym poziomie można więc określić wszystkie różne od siebie kombinacje symboli, które C. określał jako opisy stanu (state descriptions); są one odpowiednikiem postulowanych przez Leibniza i Wittgensteina światów możliwych (opis stanu dał początek semantyce światów możliwych S. Kripkego). Każde zdanie jest prawdziwe w pewnych światach możliwych (zakres zdania), a więc jest równoważne alternatywie odpowiednich opisów stanu. Jeżeli znana jest funkcja, która przypisuje poszczególnym opisom stanu wartości liczbowe (tzw. funkcja miary), to miarą poszczególnych zdań jest suma wartości przysługujących opisom stanu należącym do ich zakresu. Z definicji stopnia konfirmacji określonej za pomocą funkcji miary: wynika, że aby określić stopień konfirmacji h przez e wystarczy określić, jaka wartość liczbowa przysługuje e (jaką wartość ma miara m (e)) oraz jaką wartość liczbową funkcja miary przypisuje koniunkcji . Wartość stopnia konfirmacji zależy więc wyłącznie od struktury zdań h, e oraz konstrukcji języka (tzw. logiczna interpretacja prawdopodobieństwa).

W kolejnych pracach poświęconych logice indukcji C. coraz bardziej rezygnował z definiowania funkcji miary jako pojęcia czysto logicznego, stwierdzając, że musi być ona definiowana osobno dla poszczególnych kontekstów aplikacji, a nawet przez poszczególne jednostki (subiektywna interpretacja prawdopodobieństwa).

Współcześnie wykazuje się (B. Skyrms, S. Zabell), że logicznie motywowana teoria indukcji C. ma dokładne odpowiedniki w statystyce Bayesowskiej, która pozwala na uogólnienie rozwiązań C. oraz na uniknięcie wielu problemów tej teorii. Pozalogiczne założenia, niezbędne do przeprowadzenia tej konstrukcji, wskazują jednak, że C. traktował stopień konfirmacji -- centralne pojęcie logiki indukcji -- jako najogólniejsze, a zarazem najbardziej precyzyjne z dotychczas podanych w filozofii pojęcie uzasadniania, które byłoby ogólniejsze nawet od semantycznego pojęcia konsekwencji. Logika indukcji, której C. poświęcił ostatnie 20 lat życia, jest podsumowaniem dotychczasowych jego badań w zakresie logiki, a także -- jako teoria uzasadniania, a więc i wiedzy -- jest najpełniejszym wyrazem epistemologicznych poglądów C. i dojrzałą próbą rozwiązania problemu epistemologicznego, którym zajmował się w Der logische Aufbau. Paradoks indukcji N. Goodmana uznawany jest przez współczesnych epistemologów (R. Chisholm, E. Sosa, K. Lehrer) za argument przesądzający o tym, że formalna epistemologia C. nie może spełnić swojego zadania.

Wiele współczesnych dyskusji metafizycznych oraz akognitywistycznych odwołuje się do artykułu C. pt. Empiricism, Semantics, and Ontology, w którym podejmuje zagadnienie istnienia bytów abstrakcyjnych, jak własności oznaczane przez predykaty. Odróżnia 2 rodzaje pytań: eksternalne (dotyczące wyboru języka) oraz internalne (pytania o istnienie sformułowane w jakimś języku). Pytania eksternalne postuluje C. rozstrzygać pragmatycznie, zgodnie z postulowaną w Logische Syntax der Sprache zasadą tolerancji. Pytaniami o istnienie są natomiast pytania internalne. Odpowiedź na nie uzyskujemy po przeprowadzeniu -- odpowiednio do rodzaju pytania -- badań logicznych lub empirycznych.

W artykule The Methodological Character of Theoretical Concepts (w: The Foundations of Science and the Concepts of Psychology and Psychoanalysis, Minneapolis 1956, 38-76) C. jeszcze bardziej niż w Testability and Meaning zliberalizował kryterium znaczenia dla języka naukowego. Odrzucił zarówno warunek przekładalności (równoważności logicznej ze zdaniami protokolarnymi), jak i warunek redukowalności. Minimalny warunek sensowności zdań jest następujący: trywialnie sensowne są wszystkie zdania obserwacyjne, natomiast zdania teoretyczne są sensowne, gdy sensowne są zawarte w nich terminy teoretyczne. Termin teoretyczny jest sensowny, jeżeli istnieje zdanie, zawierające ten termin takie, że z niego oraz pozostałej części teorii można wyprowadzić zdanie obserwacyjne, jakiego nie dałoby się wyprowadzić bez zdania zawierającego ten termin teoretyczny.

C. uważany jest za twórcę tzw. standardowego poglądu na teorię naukową, którą tworzy zbiór logicznych aksjomatów i reguł języka, zbiór aksjomatów stanowiących definicję przez postulaty terminów pozalogicznych teorii, zbiór postulatów znaczeniowych (określających pozaoperacyjne znaczenie terminów pozalogicznych) oraz reguł korespondencji (które podają empiryczną interpretację teorii). Niektóre z wymienionych elementów mogą nie być rozłączne, np. postulaty znaczeniowe lub reguły korespondencji mogą mieć postać aksjomatów. Podstawowy podział terminów pozalogicznych to: terminy obserwacyjne (które oznaczają dające się bezpośrednio lub za pośrednictwem prostych procedur zaobserwować przedmioty lub własności, np. objętość gazu) oraz teoretyczne (oznaczają przedmioty lub własności, które dają się wywnioskować na podstawie bezpośrednich obserwacji).

Charakterystyczną cechą postawy metodologicznej C. jest dążenie do systematycznego i pełnego wyrażenia poglądów (najlepiej w postaci pewnej konstrukcji logicznej), z podaniem definicji wszystkich podstawowych terminów. Der logische Aufbau oraz Logical Foundations są pod tym względem niezrównanym wzorem dla współczesnych filozofów.

Paweł Kawalec

<--Powrót do haseł