BACON Francis -- filozof i mąż stanu, ur. 22 I 1561 w Londynie, zm. 9 IV 1626 tamże.

Z wykształcenia prawnik, był członkiem parlamentu (1595), zajmował wysokie stanowiska w sądownictwie królewskim, w 1618 został kanclerzem oraz baronem Verulamu, a w 1621 wicehrabią Saint Albans; w tymże roku oskarżony o łapownictwo, utracił urzędy, a grzywny i dłuższego więzienia uniknął tylko dzięki królewskiemu ułaskawieniu.

Był autorem dzieł prawniczych, filozoficznych i historycznych, odznaczających się piękną formą literacką.

B., przeciwstawiając się scholastyce średniowiecznej, nawiązał do myśli starożytnej (zwł. Demokryta) i empirycznej tradycji Oksfordu. W rozwoju nauki widział najskuteczniejszy środek do opanowania przyrody. Chciał dokonać przeglądu aktualnego stanu wiedzy, krytyki bezpłodnych metod naukowych, a zaprojektować sposoby skuteczne i ekonomiczne. Z planu tego zrealizował tylko wstępne etapy. Podzielił wiedzę najpierw wg władz umysłu na: teorię (rozum), historię (pamięć) i poezję (wyobraźnia). Ze względu na przedmiot rozróżniał dalej: w pierwszej -- teologię, nauki o przyrodzie i nauki o człowieku, a w drugiej -- historię religijną, historię naturalną i historię społeczną. Nowy styl myślenia naukowego, który propagował, polegał na akcentowaniu praktycznego celu nauki, głoszeniu potrzeby badań zespołowych oraz zainicjowaniu nowych dociekań metodologicznych, podkreślających wagę eksperymentu przy ustalaniu faktów i będących próbą stworzenia teorii indukcji (w części destrukcyjnej zestawił złudzenia umysłu, tzw. idola, które należy wyrugować, a w części konstrukcyjnej opracował reguły odkrywania form w rzeczy). W filozofii przyrody głosił mechanicyzm, a w antropologii bronił trzeźwej i praktycznej postawy człowieka. B. wierzył w Boga, ale nie liczył się z subtelnościami sumienia; uznawał istnienie świata nadprzyrodzonego oraz niematerialnej i nieśmiertelnej duszy, lecz w epistemologii manifestował wyłącznie naturalizm.

Różnie oceniano teoretyczne zasługi B. Często posądzano go o dyletantyzm lub o radykalizm tylko w hasłach (w realizacji szczegółów był tradycyjny: odrzucał kopernikański obraz świata, przemilczał zdobycze Galileusza i W. Harveya, nie doceniał roli matematyki). Niewątpliwie B. był znakomitym propagatorem badań eksperymentalnych oraz prekursorem teorii indukcji eliminacyjnej i idei Oświecenia.

Stanisław Kamiński

<--Powrót do haseł