ADORNO Teodor Wiesengrund -- filozof, socjolog, psycholog i muzykolog, jeden z czołowych przedstawicieli szkoły frankfurckiej, reprezentującej tzw. teorię krytyczną; ur. 11 IX 1903 we Frankfurcie nad Menem, zm. 6 VIII 1969 w Szwajcarii.

W latach 1921--1924 studiował we Frankfurcie filozofię, psychologię i socjologię, w 1924, po ukończeniu rozprawy dotyczącej fenomenologii E. Husserla, otrzymał doktorat na Uniwersytecie im. W. Goethego we Frankfurcie. W 1928 wrócił do Frankfurtu, gdzie habilitował się. W 1934 wyemigrował do Anglii, w 1938 przeniósł się do Nowego Yorku. W 1941 wraz z M. Horkheimerem wyjechał do Los Angeles, gdzie napisali Dialektik der Aufklarung, dzieło analizujące problemy współczesności. W latach 1944--1949 brał udział w projekcie Institut for Social Research dotyczącym badań nad antysemityzmem. Po powrocie w 1949 do Frankfurtu razem z M. Horkheimerem odbudował Institut fur Sozialforschung i stał się jego wicedyrektorem; wznowienie przez nich frankfurckiej szkoły teorii krytycznej ożywiło niemiecki intelektualizm po II wojnie światowej. W 1956 został profesorem zwyczajnym, w 1959 objął pełne kierownictwo Instytutu.

Na poglądy A. największy wpływ wywarły: faszyzm, klęska marksizmu oraz egzystencjalizm, z którym polemizował, stojąc na dość zmodyfikowanym stanowisku heglowsko-marksowskim; zarzucał egzystencjalistom fałszywe przedstawianie stosunków społecznych i politycznych, przez co przyczyniają się do ideologicznego usprawiedliwiania przemocy. A. skupił się na obecnym w doświadczeniu każdego człowieka cierpieniu, które uznał za czynnik obiektywny, leżący u podstaw poznania, działania i sztuki, nieodłączny w walce o samozachowanie. Twierdził, że jego dialektyka, polegająca na drodze do wolności, ukazuje zniewolenie ludzkości i mobilizuje do właściwego życia. Uprawiając dialektykę negatywną, poddał krytyce społeczeństwo współczesne, a faszyzm uznał za konsekwentny rezultat rozwoju historycznego.

Historia wg A. ujawnia konflikt między zasadą panowania a możliwym stopniem wolności. Rozwój sił wytwórczych i panowanie nad przyrodą idzie w parze z panowaniem człowieka nad człowiekiem i podmiotu ludzkiego nad własną naturą.

A. łączył prawdę z wolnością. Odrzucał dominację i przymus, postulował teorię krytyczną, która odsłania negatywny wymiar rzeczywistości, ukazuje tłumione ludzkie możliwości, mistyfikacje tkwiące w ideologii oraz możliwość sprawiedliwego, nierepresyjnego społeczeństwa. Uważał, że filozofia pozostaje w koniecznym związku ze sztuką, dlatego podkreślał dużą rolę sztuki, która jest pomocna wtedy, gdy zawodzą pojęcia, bo jest względnie niezależna od represji struktur społecznych, domaga się wolności i krytyki społeczeństwa, a artysta tworząc odkrywa własną autonomię. W tworzywie artysta widzi, oprócz materiału, nagromadzoną w nim historię, dynamikę i immanentne prawa, co przypomina proces społeczny, stąd stosunek artysty do materiału staje się stosunkiem do tradycji, historii, odsłaniającym również spontaniczność podmiotu i jego społeczny charakter, a dzieło sztuki posiadając społeczną treść, schematy zmian społecznych, samo apeluje o zmianę.

W negatywnej metodzie naczelną rolę odgrywał u A. ,,pozór czegoś'' (Schein), związany z ujawnianiem prawdy i będący zapowiedzią tego, co lepsze, inne, co może dopiero być; stąd A. szukał sensu przez odkrywanie dystansu między rzeczywistością a możliwością. Stworzył też pojęcie prawdy emfatycznej, które przeciwstawiał kryteriom poprawności naukowej.

Filozofia A. była nastawiona na zmianę człowieka i społeczeństwa, miała przybliżyć praxis do teorii, ponieważ praxis przeciwstawia się zastanym warunkom i potrzebuje teorii do przemiany społeczeństwa. Socjologiczne poglądy A. dotyczyły głównie sprzeczności i wynaturzeń narzucanych ludziom przez społeczeństwo oraz wyzwolenia z form przymusu tkwiących w mistyfikacjach ideologicznych. A. krytykował systemy totalitarne, antykomunizm, kulturę masową oraz społeczeństwa kapitalistyczne, uważając, że konformizm współczesnego społeczeństwa powoduje, iż nikła jest nadzieja na jakąkolwiek rewolucję. Prace A., odrzucając istniejący stan rzeczy i unikając systemowości, mają formę esejów, artykułów lub aforyzmów z elementami paradoksów i wieloznaczności, co nadal wywołuje rozległą skalę ocen jego pism i języka, którym się w nich posługiwał.

Agata Szymaniak

<--Powrót do haseł