ABSURD (łac. ab-surdus -- rażący uszy, niemelodyjny, niedorzeczny, bez sensu, nierozumny, wewnętrznie sprzeczny, nie na miejscu) -- w języku potocznym a. to coś niedorzecznego, powiedzenie jawnie fałszywe, coś sprzecznego ze zdrowym rozsądkiem; w filozofii i logice a. oznacza odrzucenie zasady niesprzeczności.

A. W METAFIZYCE oznacza m.in.: przyjęcie sprzeczności jako sposobu bytowania rzeczy; utożsamienie bytu z niebytem; ograniczanie się w ostatecznym wyjaśnianiu do przyczyn wtórnych; wyjaśnianie istnienia bytu przez odwołanie się do niebytu. Źródłem a. w sensie metafizycznym jest przede wszystkim odrzucenie transcendentalnych właściwości bytu, takich jak: bycie jednym, odrębnym, prawdą, dobrem i pięknem, oraz rządzących bytowaniem rzeczy powszechnych praw, takich jak: tożsamość, niesprzeczność, racjonalność i celowość.

Źródłem a. metafizycznego, obok odrzucenia powszechnej obowiązywalności zasady tożsamości i niesprzeczności, jest niedostrzeganie lub ignorowanie różnicy ontycznej pomiędzy desygnatami wyrażeń twierdzących a przeczących. Te pierwsze mogą przynajmniej niekiedy odnosić się do bytów realnych, te drugie w żadnym przypadku.

Przyjęcie a. w bytowaniu rzeczy prowadzi do zatarcia różnicy pomiędzy tym, co realne a tym, co fikcyjne, bytem a niebytem, istnieniem a nieistnieniem.

A. W NAUCE I POZNANIU NAUKOWYM pojawia się wówczas, gdy dochodzi do uzasadniania porządku nieporządkiem, racjonalności irracjonalnością, istnienia świata przypadkiem lub zespołem przyczyn wtórych, i wyjaśnianie takie uznaje się za naukowe.

A. W SZTUCE wypływa z zatarcia różnicy pomiędzy pięknem a brzydotą, kiczem a dziełem artystycznym. Wszelki wytwór zostaje podniesiony do rangi dzieła sztuki. Dzieje się tak dlatego, że piękno zostało oderwane od bytu i przeniesione w dziedzinę "wytworów-idei'', które rządzą się swoimi prawami.

A. W ETYCE prowadzi do zniesienia różnicy pomiędzy dobrem a złem. Każdy czyn moralny naznaczony jest u swych podstaw wewnętrzną sprzecznością, jest dobry i zły zarazem. W konsekwencji przyjęcia a. następuje zniszczenie wszelkiej moralności i usytuowanie życia ludzkiego "poza dobrem i złem''.

A. W RELIGII przejawia się w utożsamianiu Boga ze światem, sacrum z profanum, wiary z ateizmem oraz przyznawaniu temu, co śmiertelne -- nieśmiertelności, temu co przygodne -- wieczności, temu co ograniczone i niedoskonałe -- doskonałości.

A. W NURTACH FILOZOFII WSPÓŁCZESNEJ to problem, który jest trudny do pojęcia lub przekracza ludzką możliwość zrozumienia czegoś, a także to, co jest tylko przedmiotem wiary.

W egzystencjalizmie (J. P. Sartre, A. Camus) a. oznacza sytuację ,,rozdarcia'', ,,stały i nieusuwalny konflikt'' pomiędzy życiem a śmiercią, miłością a nienawiścią, dobrem a złem, w jakim przyszło człowiekowi żyć, a który jest nieusuwalny z jego życia. Pojawia się w związku z tym tzw. filozofia a., nazywana niekiedy filozofią nihilizmu. Zasadą filozofii a. jest teza, że wśród wszystkich rzeczy, istniejących wśród nas, najbardziej rzeczywistym i prawdziwym jest ,,bycie niczego''. Głosi ona rozpad wszelkich fundamentów: bytu i sensu; odrzucenie jakiejkolwiek celowości i racjonalności świata; przyjęcie, że jednakową wartość mają wszelkie sądy aksjologiczne i logiczne, zarówno pozytywne, jak i negatywne.

Filozofia nihilizmu prowadzi do unicestwiania prawdy jako właściwości bytu. Wypływa to z przekonania, że wszystko, co istnieje, zasługuje na śmierć przez unicestwienie. Ponieważ unicestwienia tego nie można dokonać w świecie realnych rzeczy, stąd proces ten jest przeniesiony w dziedzinę myśli i poznania.

Andrzej Maryniarczyk

A W LOGICE to składne (dobrze zbudowane) wyrażenie, które jest wewnętrznie sprzeczne. Od a. logicznego należy odróżnić nonsens oraz fałsz. Nonsens jest wypowiedzią odznaczającą się bezładem syntaktycznym, źle zbudowaną i w związku z tym nie posiadającą żadnego znaczenia, a więc nie można o niej powiedzieć nawet tego, że jest wewnętrznie sprzeczna. Z kolei fałsz to niezgodność z rzeczywistością, a nie wewnętrzna sprzeczność, stąd nie każda wypowiedź fałszywa jest absurdalna.

Z a. wiąże się w logice koncepcja dowodu nie wprost, stanowiącego jeden z podstawowych sposobów dowodzenia twierdzeń (probatio per absurdum) oraz redukcja do a. pozwalająca na odrzucanie zdań (reductio ad absurdum). W pierwszym przypadku zakłada się negację dowodzonego twierdzenia i wyprowadza się z tego założenia a. (lub parę zdań w stosunku do siebie sprzecznych). Na tej podstawie uznaje się dowodzone twierdzenie. W drugim przypadku wyprowadzenie a. z jakiegoś stwierdzenia prowadzi do odrzucenia tego stwierdzenia.

Marek Lechniak

<--Powrót do haseł